Co skrywały ruiny wielkiego wzgórza Tell Balata na obrzeżach dzisiejszego Nablusu, zanim ogień strawił je do fundamentów jakieś trzy tysiące lat temu? Archeolodzy natrafili tam na największą znaną świątynię-fortecę całego Kanaanu — budowlę o murach grubszych niż dorosły człowiek leżący na wznak. Czy to właśnie „wieża Sychem”, w której zginęło koło tysiąca ludzi opisanych w Księdze Sędziów 9? I czy „dom Baal-Berita” z tego samego rozdziału to naprawdę ten sam budynek, który po tysiącleciach wydobyto spod ziemi łopatą i pędzlem?
Czym jest to „odkrycie”
Tell Balata to niewielkie, ale gęsto przebadane wzgórze ruinowe tuż przy wschodniej granicy Nablusu na Zachodnim Brzegu, leżące w wąskiej dolinie między górami Gerizim i Ebal. Identyfikacja tego miejsca z biblijnym Sychem nie budzi wśród badaczy sporu — to jedno z najstarszych miast wzmiankowanych w opowieściach o patriarchach (Rdz 12; 33–34).
Pierwsze wykopaliska prowadził w latach 1913–1914 austriacko-niemiecki zespół pod kierunkiem Ernsta Sellina. Po przerwie wojennej wznowiono je w 1926 roku i kontynuowano do 1934, z epizodem napięć między Sellinem a architektem Gabrielem Welterem, który na dwa sezony przejął kierownictwo prac. Od 1956 do 1968 roku na stanowisku pracowała amerykańska ekspedycja Drew-McCormick pod kierunkiem G. Ernesta Wrighta, z udziałem m.in. Edwarda Campbella i młodego wówczas Williama G. Devera, który poprowadził ostatni sezon badań w 1973 roku.
Na akropolu wzgórza odsłonięto ogromną budowlę określaną w literaturze jako „migdal” (wieża) albo świątynia-forteca — największą jak dotąd znaną świątynię kananejską. Jej wymiary to około 21 na 26 metrów, a fundamenty murów miały grubość sięgającą 5 metrów; taka konstrukcja dźwigała wielopiętrową nadbudowę z cegły mułowej i drewna, z wejściem flankowanym przez dwie masywne wieże. Przed wejściem odkryto dziedziniec z niewielkim ołtarzem z ziemi i kamieni, a kilka metrów dalej — połamaną, wapienną stelę (massebę) o wysokości sięgającej niemal 2 metrów.
Budowlę wzniesiono najpewniej w XVII wieku p.n.e., a następnie wielokrotnie przebudowywano na przestrzeni kilku wieków. Ostatnia faza użytkowania kończy się gwałtownym zniszczeniem datowanym na około 1125–1100 p.n.e. — warstwa spalenizny jest widoczna w całym obrębie stanowiska i dobrze udokumentowana stratygraficznie.
Powiązanie z Pismem
Dziewiąty rozdział Księgi Sędziów opowiada o Abimeleku, synu Gedeona, który przy pomocy pieniędzy zdobytych w Sychem ogłasza się władcą miasta. Tekst mówi wprost, skąd wziął środki na najemników: „I dali mu siedemdziesiąt srebrników z domu Baal-Berita, a Abimelek najął za nie ludzi, lekkomyślnych próżniaków, którzy poszli za nim” (Sdz 9,4 UBG). Kilka wersów dalej pojawia się scena koronacji: „Wtedy zebrali się wszyscy mężczyźni Sychem i cały dom Millo, poszli i obwołali Abimeleka królem na równinie, gdzie stał słup w Sychem” (Sdz 9,6 UBG) — a ten „słup” część badaczy kojarzy właśnie z odkrytą przed świątynią masssebą.
Punktem kulminacyjnym opowieści jest zagłada miasta: mieszkańcy chronią się w obwarowanej „wieży Sychem”, którą Abimelek każe obłożyć chrustem i podpalić. Autor biblijny zapisuje: „A kiedy usłyszeli o tym wszyscy mężczyźni, którzy byli w wieży Sychem, weszli do twierdzy domu boga Berit” (Sdz 9,46 UBG), a dalej: „(…) potem kładli je dokoła twierdzy i spalili nimi twierdzę ogniem. I zginęli tam wszyscy ludzie z wieży Sychem, około tysiąca mężczyzn i kobiet” (Sdz 9,49 UBG). To właśnie tę scenę — masywną, obwarowaną budowlę, w której chowają się ludzie, i pożar, który ją kończy — badacze zestawiają z odkrytą na Tell Balata świątynią-fortecą i jej warstwą zniszczenia.
Co pewne, a co dyskutowane
Poza sporem pozostaje samo istnienie budowli: ogromna, wielokrotnie przebudowywana świątynia-forteca na akropolu Sychem jest faktem archeologicznym potwierdzonym przez kolejne, niezależne od siebie ekspedycje — niemiecko-austriacką, a potem amerykańską. Nie budzi też wątpliwości lokalizacja: Tell Balata to bezsprzecznie miejsce biblijnego Sychem, a warstwa gwałtownego zniszczenia datowana na przełom XII i XI wieku p.n.e. jest dobrze poświadczona stratygraficznie.
- Nazwa budowli. Na stanowisku nie znaleziono inskrypcji, która nazywałaby tę świątynię „domem Baal-Berita” czy „domem boga Berit” — utożsamienie opiera się na zbieżności lokalizacji, skali budowli, obecności wieży-fortecy i czasu zniszczenia, a nie na napisie z imieniem bóstwa. Wielu badaczy (m.in. G.E. Wright, Benjamin Mazar, Lawrence Stager, Edward Campbell) przyjmuje tę identyfikację, ale pozostaje ona wnioskowaniem, nie odczytanym faktem.
- Spór o datowanie. Pierwsi amerykańscy badacze sądzili, że główna faza świątyni funkcjonowała wyłącznie w epoce brązu środkowego IIC (ok. 1650–1550 p.n.e.) — ich zdaniem zbyt wcześnie, by wiązać ją z czasami Sędziów. Dopiero ponowna analiza stratygrafii (m.in. przez Lawrence’a Stagera w 2003 roku, na bazie publikacji Edwarda Campbella) wykazała ciągłość kolejnych faz przebudowy budynku aż do zniszczenia w epoce żelaza I, co lepiej licuje z ramami czasowymi opowieści o Abimeleku.
- Baal-Berit czy El-Berit? Tekst biblijny w Sdz 9,4 mówi o „domu Baal-Berita”, a w Sdz 9,46 o „domu boga Berit” (hebr. El-Berit). Czy to dwa imiona tego samego bóstwa przymierza, czy dwa odrębne, choć pokrewne kulty — nie ma zgody. Skrajną propozycję (Jechezkel Kaufmann) sugerowała nawet, że w tym kontekście „Baal” był po prostu starym tytułem samego Jahwe (PAN); to jednak stanowisko mniejszościowe, nieprzyjęte szeroko.
- „Dom Millo”. Nie jest jasne, czy wzmiankowany w Sdz 9,6.20 „dom Millo” to ta sama budowla co „wieża Sychem” z końcowych wersów rozdziału, czy odrębna grupa mieszkańców bądź dzielnica miasta — sam tekst hebrajski pozostawia to pytanie otwarte.
Z tego względu w niniejszym serwisie temat oznaczono jako powiązanie mieszane: silna korelacja miejsca, skali budowli i czasu zniszczenia współistnieje z brakiem bezpośredniego dowodu epigraficznego, który nazwałby świątynię po imieniu.
Znaczenie
Nawet bez inskrypcji rozstrzygającej spór o nazwę, sam fakt istnienia w Sychem budowli tej skali — mury grubsze niż w niejednym średniowiecznym zamku, dwie wieże przy wejściu, dziedziniec z ołtarzem i stelą — pokazuje, że autor Księgi Sędziów opisywał realia znane z tamtejszego krajobrazu, a nie fantazję. Tego typu „migdal”, wieża-świątynia zdolna pomieścić i chronić tłum ludzi, była w epoce brązu i wczesnego żelaza rzadkością zarezerwowaną dla najważniejszych ośrodków kultowo-politycznych regionu — a Sychem, miejsce przymierza już od czasów Jozuego (Joz 24), było właśnie takim ośrodkiem.
Odkrycie ma też znaczenie poza sporem biblistów. Dziś Tell Balata to ogólnodostępny park archeologiczny na przedmieściach Nablusu, odrestaurowany w latach 2010–2012 wspólnym wysiłkiem palestyńskiego Departamentu Starożytności, Uniwersytetu w Lejdzie i UNESCO, z centrum dla zwiedzających i wytyczoną ścieżką między ruinami bramy miejskiej, murów obronnych i samej świątyni. Kamienie, które niegdyś runęły w pożarze, można dziś oglądać na własne oczy — z całą niepewnością, jaką archeologia uczciwie musi przyznać, ale i z całą wymową, jaką dają fizyczne ślady miasta znanego z kart Biblii.
Źródła
- Associates for Biblical Research, Abimelech at Shechem — analiza identyfikacji świątyni-fortecy z Sdz 9 oraz historia wykopalisk: biblearchaeology.org
- Lawrence E. Stager, „The Shechem Temple: Where Abimelech Massacred a Thousand”, Biblical Archaeology Review 29:4 (2003) — spór o datowanie i identyfikację, przedruk: cojs.org
- Wikipedia, hasło Baal Berith — spór o tożsamość Baal-Berita i El-Berita: en.wikipedia.org
- Wikipedia, hasło Tell Balata — historia wykopalisk i chronologia stanowiska: en.wikipedia.org
- Leiden University, Tell Balata Archaeological Park — projekt konserwatorski prowadzony z UNESCO i palestyńskim Departamentem Starożytności: universiteitleiden.nl
- Open the Word, Have archaeologists discovered Joshua’s Massebah or standing stone? — opis steli i ołtarza na dziedzińcu świątyni: opentheword.org
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Sdz 9,4.6.46.49