Na skalistym wzgórzu w środkowej części gór Efraima, przy dawnym trakcie z Betel do Sychem, leżą ruiny osady, którą Biblia nazywa duchowym sercem Izraela epoki sędziów. To tutaj miał stać Namiot Zgromadzenia, a w nim Arka Przymierza. Wykopaliska potwierdzają, że w tym miejscu tętniło życie kultowe i że osadę strawił pożar. Ale czy da się wykopać z ziemi namiot, który z definicji nie zostawia fundamentów?
Czym jest to „odkrycie”
Chodzi o stanowisko Chirbet Seilun (arab. „ruiny Seilun”), zwane też Tel Szilo, około 30 km na północ od Jerozolimy. Już w 1838 roku badacz Edward Robinson utożsamił je z biblijnym Szilo — głównie dzięki niezwykle dokładnemu opisowi w Księdze Sędziów, który umieszcza miasto „na północ od Betel, na wschód od drogi wiodącej od Betel do Sychem, a na południe od Lebony” (Sdz 21,19). Identyfikacja jest dziś powszechnie przyjmowana, m.in. dzięki późniejszym pracom Israela Finkelsteina.
Stanowisko badano w kilku turach:
- W latach 20. XX wieku pierwsze sondaże wykonał Duńczyk Aage Schmidt, a właściwą ekspedycję duńską prowadził w latach 1926–1932 Hans Kjær (przy konsultacji W.F. Albrighta).
- Krótką weryfikację przeprowadzili w 1963 roku Sven Holm-Nielsen i Marie-Louise Buhl.
- Systematyczne, nowoczesne wykopaliska prowadził w latach 1981–1984 Israel Finkelstein (z S. Bunimowitzem i Z. Ledermanem), publikując wyniki w monografii Shiloh: The Archaeology of a Biblical Site (Tel Awiw 1993). Wyróżnił osiem warstw (stratów) — od średniej epoki brązu po okres bizantyjski.
- Od 2017 roku na stanowisku kopie zespół Scotta Striplinga z Associates for Biblical Research (ABR), we współpracy z Uniwersytetem Ariel.
Najciekawsza dla nas jest niewielka osada z epoki żelaza I (XII–XI w. p.n.e.). Finkelstein odsłonił dwukondygnacyjny budynek z rzędem filarów w górnej części wzgórza, liczne silosy (jeden z zwęglonym ziarnem pszenicy), charakterystyczne dzbany zasobowe z kołnierzowym wylewem (collared-rim jars) oraz — co najważniejsze — duże skupisko przepalonych kości zwierzęcych, świadczące o intensywnej działalności ofiarniczej. Całość zniszczył gwałtowny pożar; datowanie radiowęglowe wskazuje na drugą połowę XI w. p.n.e., czyli około 1050 p.n.e. Kojarzy się to z filistyńskim zwycięstwem pod Eben-Ezer opisanym w 1 Księdze Samuela.
Zespół ABR dołożył do tego obrazu kolejne elementy: monumentalny budynek z epoki żelaza I zorientowany na osi wschód–zachód, trzy kamienne rogi ołtarza (ogłoszone w 2019 r.), niewielki ceramiczny granat (wys. 4,3 cm, 2018 r.), skarabeusz z imieniem Totmesa III, złote ozdoby oraz — po analizie zooarcheologicznej — kilkanaście tysięcy kości pochodzących niemal wyłącznie od zwierząt „czystych” (owce, kozy, bydło), często młodych samców, z uderzającą przewagą kości z prawej strony tuszy.
Powiązanie z Pismem
W Biblii Szilo pojawia się jako pierwsze stałe centrum kultu Jahwe (PAN) po wejściu Izraela do Kanaanu. To tutaj ustawiono przenośny przybytek:
„Wtedy całe zgromadzenie synów Izraela zebrało się w Szilo i wznieśli tam Namiot Zgromadzenia, gdyż ziemia została przez nich opanowana” (Joz 18,1 UBG).
W Szilo służył kapłan Heli, a jego następcą stał się Samuel, oddany tam na służbę przez matkę Annę (1 Sm 1–3). Do sanktuarium pielgrzymowano co roku, by składać ofiary „Panu zastępów” (1 Sm 1,3). Punktem zwrotnym jest jednak 1 Księga Samuela 4: Izraelici wynoszą Arkę z Szilo na pole bitwy pod Eben-Ezer, licząc na zwycięstwo — i ponoszą klęskę:
„I arka Boga została zabrana, a dwaj synowie Heliego, Chofni i Pinchas, polegli” (1 Sm 4,11 UBG).
Utratę Arki żona Pinchasa podsumowuje słowami, które nadały imię jej synowi: „Odeszła chwała od Izraela, gdyż arka Boga została zabrana” (1 Sm 4,22 UBG). Sama Biblia nie opisuje wprost zburzenia Szilo, ale prorocy przywołują je jako przestrogę. Jeremiasz stawia świątynię jerozolimską wobec losu dawnego sanktuarium:
„Ale idźcie teraz do mojego miejsca, które było w Szilo, gdzie kiedyś ustanowiłem przybytek dla mego imienia, i zobaczcie, co z nim zrobiłem ze względu na niegodziwość mego ludu Izraela” (Jr 7,12 UBG).
Psalmista zaś wspomina: „I opuścił przybytek w Szilo; namiot, który rozbił wśród ludzi” (Ps 78,60 UBG). To ostatnie słowo — namiot — jest kluczem do zrozumienia, czego archeologia może, a czego nie może tu znaleźć.
Co pewne, a co dyskutowane
Rzeczy dobrze ugruntowane: lokalizacja Szilo w Chirbet Seilun jest niemal bezsporna; osada epoki żelaza I istniała i miała wyraźnie kultowy charakter (skupiska kości ofiarnych, naczynia, wydzielone budowle); zniszczył ją pożar w drugiej połowie XI w. p.n.e. Te trzy fakty potwierdzają zarówno badacze o nastawieniu konserwatywnym, jak i sceptycznym.
Rzeczy dyskutowane zaczynają się tam, gdzie od kultu ogólnie przechodzi się do konkretnego Przybytku z Księgi Wyjścia:
- Rogi ołtarza i granat. Rogi to typowy element ołtarzy Lewantu, a granat był w starożytności popularnym motywem — same w sobie nie dowodzą obecności namiotu spotkania, choć dobrze pasują do sfery kultu. ABR traktuje je jako „poszlaki”, nie dowody.
- Depozyty kości. Przewaga zwierząt czystych i prawych części tuszy (zastrzeżonych dla kapłanów wg Kpł 7,32-34) to sugestywna zbieżność z prawem ofiarniczym. Ostrożni badacze zwracają jednak uwagę, że pełne raporty zooarcheologiczne wciąż są opracowywane, a interpretacja pozostaje wstępna.
- Wymiary „monumentalnego budynku”. Stripling wskazuje, że proporcje odsłanianej budowli zbliżają się do wymiarów przybytku z Wj 26. Krytycy odpowiadają, że to rekonstrukcja obarczona dużą niepewnością, a nawet raporty ABR przyznają, iż nie wiadomo, czy okazały mur pełnił funkcję fortyfikacji, czy ogrodzenia świętego okręgu (temenos).
- Gdzie stało sanktuarium. Israel Finkelstein argumentuje, że centrum kultu — zgodnie z tradycją kananejską — powinno znajdować się na szczycie wzgórza, a nie na zboczu, gdzie kopie ABR. Uważa też, że opowieść o Arce mówi nam głównie o świecie autorów żyjących wieki po zniszczeniu Szilo, i że brak fizycznych śladów namiotu nie jest przypadkiem.
Tu dochodzimy do sedna: przenośny przybytek był namiotem. Konstrukcja z płótna, skór, słupów i podstaw z natury nie zostawia trwałych fundamentów. Nawet gdyby stała dokładnie w tym miejscu, archeolog nie odkopie „ścian namiotu”. Dlatego izraelska organizacja Emek Shaveh trzeźwo zauważa, że odnalezienie starożytnego namiotu jest raczej „pytaniem wiary i ducha niż kwestią fizyczno-archeologiczną”. Spór Striplinga z Finkelsteinem nie dotyczy więc tego, czy w Szilo był kult (był), lecz tego, jak daleko wolno posunąć się w łączeniu znalezisk z konkretnym namiotem znanym z Tory.
Znaczenie
Szilo to modelowy przykład tego, jak działa (i gdzie się zatrzymuje) archeologia biblijna. Z jednej strony materialny obraz stanowiska świetnie współgra z tłem opowieści z Księgi Jozuego i 1 Księgi Samuela: mamy wczesnoizraelską osadę w górach Efraima, wyraźną działalność ofiarniczą i dramatyczne zniszczenie ogniem w połowie XI w. p.n.e. — dokładnie w epoce, w której Biblia umieszcza upadek sanktuarium i utratę Arki.
Z drugiej strony samego Przybytku nie da się „wykopać”, a najgłośniejsze interpretacje (rogi ołtarza, wymiary budowli) pozostają hipotezami. Uczciwy wniosek nie brzmi więc „archeologia udowodniła Przybytek”, lecz raczej: znaleziska są spójne z biblijnym przekazem o Szilo jako ośrodku kultu, który spłonął, natomiast tożsamość konkretnych obiektów z namiotem spotkania to wciąż przedmiot rzetelnego sporu naukowego.
Dla czytelnika Biblii jest w tym również głębszy morał, który wychwycili już Jeremiasz i psalmista. Szilo nie upadło dlatego, że zabrakło świętego miejsca — upadło, gdy święte miejsce zaczęto traktować jak magiczny talizman, odrywając je od wierności Bogu. Kamienie i kości opowiadają o pożarze; sens tego pożaru Biblia widzi gdzie indziej.
Źródła
- Shiloh (biblical city) — Wikipedia — przegląd identyfikacji, historii wykopalisk (Schmidt, Kjær, Finkelstein, Stripling) i datowania radiowęglowego zniszczenia (~1050 p.n.e.).
- Tel Shiloh (Khirbet Seilun) — Emek Shaveh — bezstronny izraelski przegląd stanowiska; ostrożne stanowisko wobec „lokalizowania namiotu” i kontekst osadniczy.
- At Shiloh, archaeologist finds artifacts hinting at biblical Tabernacle — The Times of Israel — reportaż o wykopaliskach ABR i wypowiedzi krytyczne Israela Finkelsteina.
- „Go Now to Shiloh” — Popular Archaeology — sprawozdanie z sezonu ABR 2017: kości zwierzęce, mur średniobrązowy, ostrożne wnioski.
- The Shiloh Excavations — Associates for Biblical Research — raporty zespołu Scotta Striplinga (rogi ołtarza, ceramiczny granat, monumentalny budynek).
- I. Finkelstein (red.), Shiloh: The Archaeology of a Biblical Site, Tel Aviv University 1993 — podstawowa publikacja naukowa wykopalisk z lat 1981–1984.
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Joz 18,1; 1 Sm 1,3; 1 Sm 4,11.22; Jr 7,12; Ps 78,60.