Gdy Saraj daje Abramowi swoją egipską służącą Hagar, „aby mieć z niej dzieci” (por. Rdz 16,2), współczesny czytelnik widzi scenę obcą i trudną. Tymczasem dla mieszkańca starożytnego Bliskiego Wschodu było to rozpoznawalne rozwiązanie prawne. Gliniane tabliczki odkryte w mieście Nuzi rzucają światło na świat, w którym takie zwyczaje miały umocowanie w prawie rodzinnym.
Nuzi bywa przywoływane jako jeden z najczęściej cytowanych „dowodów” tła patriarchów. Trzeba jednak od razu powiedzieć uczciwie: znaleziska te nie „udowadniają” Księgi Rodzaju. Pokazują raczej kulturowy i prawny krajobraz, w którym takie zwyczaje były zrozumiałe — a jednocześnie same stały się przedmiotem poważnego sporu naukowego.
Czym jest odkrycie
Nuzi to starożytne miasto huryckie, którego ruiny kryją się pod wzgórzem Jorgan Tepe (Yorghan Tepe), około 15 km na południowy zachód od dzisiejszego Kirkuku w północnym Iraku. Pierwsze tabliczki trafiły do rąk kupujących w okolicach Kirkuku; sprawą zainteresowała się Gertruda Bell, ówczesna dyrektor irackiego zarządu starożytności, i to ona skierowała na miejsce asyriologa Edwarda Chierę.
Regularne wykopaliska prowadzono w latach 1925–1931. Kierowali nimi kolejno Edward Chiera i Richard F. S. Starr, z ramienia Harvard University, American Schools of Oriental Research oraz University of Pennsylvania, przy udziale Oriental Institute w Chicago i muzeum w Bagdadzie. Odkryto około 5000 tabliczek klinowych (część zestawień mówi nawet o ponad 6000 tekstów), spisanych po akkadyjsku, choć ludność miasta była w większości hurycka. Zbiory rozdzielono później między Oriental Institute w Chicago, Harvard Semitic Museum (dziś Harvard Museum of the Ancient Near East) oraz Muzeum Irackie w Bagdadzie.
To głównie archiwa rodzinne i administracyjne: kontrakty, akty adopcji, testamenty, umowy małżeńskie, spory o majątek. Datuje się je na okres od połowy XV do połowy XIV wieku p.n.e., gdy Nuzi było prowincjonalnym miastem królestwa Arrapcha, w orbicie wpływów państwa Mitanni.
Powiązanie z Pismem
Najczęściej wskazywana paralela dotyczy właśnie Księgi Rodzaju 16 — bezdzietna żona daje mężowi swoją niewolnicę, aby ta urodziła potomka „na jej rzecz”:
„I powiedziała Saraj do Abrama: Oto Pan nie pozwolił mi urodzić. Wejdź, proszę, do mojej służącej, może z niej będę miała dzieci. I Abram usłuchał głosu Saraj. Wzięła więc Saraj, żona Abrama, swoją służącą Hagar, Egipcjankę, i dała ją swemu mężowi Abramowi za żonę po dziesięciu latach zamieszkania Abrama w ziemi Kanaan.” (Rdz 16,2-3, UBG)
W tekstach z Nuzi znane są umowy małżeńskie, które zobowiązywały bezpłodną żonę do dostarczenia mężowi niewolnicy jako matki zastępczej, a dziecko z takiego związku uznawano za prawowitego potomka. Z Nuzi zestawiano także inne wątki patriarchalne:
- Adopcja sługi na dziedzica — człowiek bezdzietny mógł adoptować kogoś, kto miał go pochować i odziedziczyć majątek, dopóki nie urodził się syn z krwi. Przypomina to skargę Abrama, że jego dziedzicem miałby zostać sługa Eliezer (Rdz 15,2-3).
- Przekazanie pierworództwa — kojarzone z historią Ezawa oddającego pierworództwo Jakubowi (Rdz 25,29-34).
- Bożki domowe (terafim) — posiadanie figurek bóstw rodzinnych bywało wiązane z tytułem do dziedzictwa, co przywoływano przy scenie zabrania bożków Labana przez Rachelę (Rdz 31,19).
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest istnienie samych tabliczek, ich datowanie oraz to, że opisują one realny świat prawa rodzinnego starożytnej Mezopotamii. To rzetelne, materialne tło epoki, którego nikt nie kwestionuje.
Mocno dyskutowana jest natomiast siła tych paraleli. Od lat 70. XX wieku badacze tacy jak Thomas L. Thompson i John Van Seters wykazali, że wiele zestawień było przerysowanych. Najważniejsze zastrzeżenia:
- Zwyczaj żony-niewolnicy zestawiano zwykle z jedną tabliczką (oznaczaną HSS 5 67), która w Nuzi jest odosobniona i nietypowa — trudno na jej podstawie mówić o powszechnej normie.
- Spośród około 300 tekstów z Nuzi dotyczących prawa rodzinnego w dyskusji o patriarchach powraca zaledwie kilka.
- Podobne zwyczaje (matka zastępcza, adopcja dziedzica) spotykamy w wielu miejscach i epokach — także w I tysiącleciu p.n.e. Same w sobie nie dowodzą więc, że opowieści o patriarchach muszą pochodzić z początku II tysiąclecia.
- Tabliczki z Nuzi (XV–XIV w. p.n.e.) są o kilka stuleci późniejsze niż tradycyjnie datowana epoka patriarchów, co dodatkowo osłabia argument o „bezpośrednim” świadectwie ich czasów.
Dlatego dziś przeważa ostrożność: Nuzi dostarcza ogólnego tła kulturowego i prawnego, ale nie jest dowodem historyczności konkretnych scen z Księgi Rodzaju ani rozstrzygającą datą ich powstania. Uczciwość wymaga, by nie twierdzić, że „Nuzi udowadnia Biblię”.
Znaczenie
Dla czytelnika stojącego na gruncie sola scriptura wartość Nuzi jest realna, choć skromniejsza, niż głosili pierwsi entuzjaści (jak E. A. Speiser czy Cyrus Gordon). Znaleziska pokazują, że postępowanie Saraj i Abrama nie jest anachroniczną fikcją, lecz mieści się w rozpoznawalnych ramach prawa rodzinnego starożytnego Bliskiego Wschodu. Narracja biblijna „brzmi” jak realny świat tamtej epoki, a nie jak późniejsza projekcja.
Jednocześnie samo Pismo ocenia ten zwyczaj krytycznie. Danie Hagar Abramowi było ludzką próbą wymuszenia obietnicy Jahwe (PAN) własnymi siłami — i przyniosło ból, wzgardę oraz konflikt (Rdz 16,4-6). To nie tło prawne nadaje tej historii sens, lecz działanie Jahwe, który — jak mówi tekst — „usłyszał twoje cierpienie” (Rdz 16,11) i sam zatroszczył się o obietnicę daną Abrahamowi. Archeologia może oświetlić scenę; jej głębsze znaczenie odsłania dopiero słowo Boże.
Źródła
- Biblical Archaeology Society, „The Nuzi Tablets” — biblicalarchaeology.org (odkrycie, wykopaliska, paralele)
- „Nuzi texts”, Wikipedia — en.wikipedia.org (liczba tabliczek, miejsce przechowywania, datowanie XV–XIV w. p.n.e.)
- M. J. Selman, „Comparative Customs and the Patriarchal Age”, biblicalstudies.org.uk (tabliczka HSS 5 67; ok. 300 tekstów prawa rodzinnego, z których w dyskusji o patriarchach powraca zaledwie kilka)
- T. L. Thompson, „The Historicity of the Patriarchal Narratives” (1974) oraz J. Van Seters, „Abraham in History and Tradition” (1975) — klasyczna rewizja paraleli z Nuzi
- M. J. Selman, „Comparative Methods and the Patriarchal Narratives”, Themelios (The Gospel Coalition) — thegospelcoalition.org