Gdy Księga Rodzaju wymienia „Ur chaldejskie” jako miasto, z którego wyruszyła rodzina Abrama, przez wieki nie wiedziano, gdzie właściwie go szukać. Wszystko zmieniły wykopaliska prowadzone w latach 20. i 30. XX wieku w południowym Iraku. Odsłoniły one jedno z najstarszych i najbogatszych miast starożytnej Mezopotamii — a przy okazji rozpaliły spór, który trwa do dziś: czy odkopane Ur to rzeczywiście miasto patriarchy?
Czym jest odkrycie
Chodzi o stanowisko Tell el-Mukajjar (arab. „kopiec smoły/asfaltu” — od bitumu używanego w budowie miasta) w prowincji Zi Kar (Dhi Qar) w południowym Iraku, niedaleko dzisiejszej Nasirijji. To ruiny sumeryjskiego miasta Ur. Już w 1862 roku brytyjski asyriolog Henry Rawlinson na podstawie inskrypcji utożsamił to miejsce ze starożytnym Ur.
Systematyczne wykopaliska prowadził w latach 1922–1934 brytyjski archeolog sir Leonard Woolley w ramach wspólnej ekspedycji British Museum w Londynie oraz Muzeum Uniwersytetu Pensylwanii (Penn Museum) w Filadelfii. Woolley odsłonił między innymi:
- Zigurat Ur-Nammu — potężną, schodkową świątynię-taras rozpoczętą przez króla Ur-Nammu z III dynastii z Ur (ok. XXI wieku p.n.e.) i ukończoną przez jego syna Szulgiego, do dziś jeden z najlepiej zachowanych ziguratów Mezopotamii;
- „królewski cmentarz” — około 1800 grobów, w tym szesnaście bogato wyposażonych „grobów królewskich” datowanych na okres wczesnodynastyczny III (ok. 2600–2450 p.n.e.), a więc znacznie starszych niż czasy Abrama;
- słynny grób królowej Puabi (PG 800) z nienaruszoną komorą: złotym nakryciem głowy z liści, koralami z lapis-lazuli i karneolu, biżuterią, pieczęciami cylindrycznymi z jej imieniem oraz lirami.
Częścią tych grobów były tzw. „doły śmierci” — pochówki z licznymi towarzyszącymi szkieletami. Woolley uznał je za świtę złożoną w ofierze wraz z władcą (dziś interpretacja szczegółów bywa dyskutowana). Woolley opisał wykopaliska w popularnej książce Ur of the Chaldees (1929) oraz w wielotomowej serii naukowej Ur Excavations. Znaleziska rozdzielono dziś głównie między British Museum, Penn Museum i Muzeum Irackie w Bagdadzie.
Powiązanie z Pismem
Biblia wiąże Ur z początkiem drogi Abrama. To stamtąd Terach wyprowadził swoją rodzinę w kierunku Kanaanu:
„I Terach wziął swego syna Abrama i swego wnuka Lota, syna Harana, i swoją synową Saraj, żonę swego syna Abrama; i wyruszyli razem z Ur chaldejskiego, aby udać się do ziemi Kanaan. Gdy przybyli do Charanu, zamieszkali tam.” (Rdz 11,31, UBG)
Wcześniej ten sam rozdział wskazuje Ur jako miejsce śmierci Harana, brata Abrama: „I Haran umarł za życia swego ojca Teracha w ziemi swego urodzenia, w Ur chaldejskim” (Rdz 11,28, UBG). Nazwa „Ur chaldejskie” (hebr. Ur Kasdim) powraca też później, gdy Jahwe (PAN) przypomina Abramowi swoje powołanie (por. Rdz 15,7). Dla czytelnika Pisma odkrycie realnego, potężnego miasta Ur pokazuje, że biblijna geografia nie jest legendarnym tłem — Abram wyszedł z konkretnego, cywilizacyjnie zaawansowanego ośrodka.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne (konsensus naukowy): Tell el-Mukajjar to autentyczne, wielkie miasto sumeryjskie Ur. Datowanie ziguratu, królewskiego cmentarza i grobu Puabi jest dobrze ugruntowane. Miasto istniało i kwitło na długo przed epoką patriarchów — to fakt archeologiczny, niezależny od Biblii.
Dyskutowane: czy to właśnie to Ur jest biblijnym „Ur chaldejskim” Abrama. Utożsamienie Woolleya stało się poglądem większościowym, ale nie jest pewnikiem:
- Problem „Chaldejczyków”. Chaldejczycy (akad. Kaldu) pojawiają się w południowej Mezopotamii dopiero w I tysiącleciu p.n.e. — setki lat po Abramie. Określenie „chaldejskie” jest więc najprawdopodobniej późniejszym dopiskiem, mającym wskazać czytelnikowi, o które Ur chodzi. To osłabia siłę argumentu, że nazwa jednoznacznie wskazuje południe.
- Kierunek wędrówki. Część badaczy (m.in. Cyrus Gordon, Gary Rendsburg) wskazuje, że skoro rodzina Teracha zmierzała do Kanaanu, ale zatrzymała się w Charanie na północy Mezopotamii, bardziej logiczne byłoby Ur położone na północy — w rejonie Urfy (Şanlıurfa / dawna Edessa) w dzisiejszej Turcji. Tam też lokowała ojczyznę Abrama dawna tradycja żydowska, chrześcijańska i muzułmańska. (Krytycy tej hipotezy podnoszą jednak brak śladów archeologicznych Urfy z epoki brązu.)
- Rzekoma „warstwa potopu”. Woolley natrafił na gruby pokład mułu i ogłosił, że to ślad biblijnego potopu. Dziś uznaje się to za lokalną powódź rzeczną, a nie dowód wydarzenia z Księgi Rodzaju — to dobry przykład, jak entuzjastyczna interpretacja bywa korygowana przez późniejsze badania.
Uczciwość wymaga jasnego rozróżnienia: samo odkrycie Ur niczego w Biblii nie „udowadnia” ani nie „obala”. Potwierdza realność miejsca o tej nazwie, ale nie rozstrzyga, które z możliwych „Ur” opisuje natchniony tekst.
Znaczenie
Dla czytelnika stojącego na gruncie sola scriptura wykopaliska w Ur są cenne z dwóch powodów. Po pierwsze, osadzają opowieść o Abramie w namacalnym świecie starożytnej Mezopotamii — z monumentalną architekturą, pismem i rozwiniętym kultem. Po drugie, uczą pokory metodologicznej: archeologia oświetla tło Pisma, lecz sama nie zastępuje świadectwa Słowa. Wiara, że Jahwe (PAN) powołał Abrama „z Ur chaldejskiego”, opiera się na Piśmie — a odkrycia Woolleya pozostają fascynującym, choć niejednoznacznym, komentarzem do tego zapisu.
Źródła
- Pismo Święte, Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Księga Rodzaju 11,27–32; 15,7.
- Royal Cemetery at Ur — Wikipedia (opis grobów, datowanie wczesnodynastyczne III, Puabi).
- Ziggurat of Ur — Wikipedia (zigurat Ur-Nammu, III dynastia z Ur).
- „Ur of the Chaldees” — Wikipedia (identyfikacja Rawlinsona 1862, przegląd sporu o lokalizację).
- Penn Museum, „Queen Puabi’s Headdress from the Royal Cemetery at Ur”; Expedition Magazine — o wspólnej ekspedycji British Museum i University of Pennsylvania.
- National Geographic, „The royal tombs of Ur reveal Mesopotamia’s ancient splendor”.
- BYU Studies (Stephen O. Smoot), „In the Land of the Chaldeans: The Search for Abraham’s Homeland Revisited” — o anachronizmie nazwy „Chaldejczycy”.
- TheTorah.com, „In Search of Abraham’s Birthplace: Between Urfa and Ur” — argumenty Cyrusa Gordona i Gary’ego Rendsburga za północnym Ur oraz problem kierunku wędrówki.
- UrOnline (ur-online.org) — cyfrowe archiwum wykopalisk Woolleya.
- L. Woolley, Ur of the Chaldees (1929) oraz seria Ur Excavations — publikacje wyników wykopalisk.