Na północnym krańcu ziemi Izraela, u źródeł Jordanu, wznosi się kopiec Tel Dan. To właśnie tam archeolodzy odsłonili jedno z najbardziej zaskakujących znalezisk architektury starożytnego Bliskiego Wschodu: kompletną bramę miejską z suszonej na słońcu cegły, zwieńczoną nienaruszonymi łukami. Zbudowano ją setki lat, zanim plemię Dana zdobyło to miasto, opisane w Księdze Sędziów. Dla czytelnika Pisma jest to okazja, by dotknąć realiów świata, w którym rozgrywały się wydarzenia biblijne — pamiętając zarazem, że kamień i cegła nie „dowodzą” natchnienia Słowa, lecz oświetlają jego tło.
Czym jest odkrycie
Brama znajduje się na stanowisku Tel Dan (arabskie Tell el-Kadi) w Górnej Galilei, w dzisiejszym rezerwacie przyrody Tel Dan. Wykopaliska na kopcu prowadziła od 1966 roku ekspedycja Hebrew Union College – Jewish Institute of Religion (Szkoła Archeologii Biblijnej im. Nelsona Gluecka) pod kierunkiem profesora Avrahama Birana. Wschodnie lico bramy odsłonięto latem 1979 roku, a całą konstrukcję odsłaniano w kolejnych sezonach pierwszej połowy lat 80.
- Co: monumentalna brama miejska z cegły mułowej (suszonej na słońcu), posadowiona na fundamencie z wielkich bazaltowych kamieni. Tworzą ją dwie wieże flankujące przejazd oraz trzy zachowane łuki ustawione jeden za drugim — uznawane za jedne z najstarszych nienaruszonych łuków sklepieniowych na świecie. Zachowana wysokość konstrukcji sięga około 7 metrów.
- Gdzie: Tel Dan, u źródeł Jordanu, na północy Izraela.
- Kiedy zbudowano: środkowa epoka brązu II (MB IIA–B), datowanie zwykle podawane około 1800–1750 p.n.e. (XVIII w. p.n.e.).
- Kto odkrył: prof. Avraham Biran i zespół HUC-JIR; badania kontynuują dziś m.in. archeolodzy związani ze Szkołą im. Nelsona Gluecka.
Powiązanie z Pismem
W środkowej epoce brązu miasto to nosiło kananejską nazwę Lajisz (w Księdze Jozuego zwane Leszem). Był to zamożny, ufortyfikowany ośrodek panujący nad szlakami handlowymi. Księga Sędziów opisuje, jak plemię Dana — nie mając trwałego dziedzictwa — ruszyło na północ i zdobyło to spokojne miasto, nadając mu imię swego praojca:
„Oni zaś zabrali to, co wykonał Micheasz, oraz kapłana, którego miał, i przybyli do Lajisz, do ludu spokojnego i bezpiecznego. I pobili go ostrzem miecza, a miasto spalili ogniem. (…) Oni odbudowali miasto i zamieszkali w nim. I nazwali to miasto Dan od imienia swego ojca Dana, który urodził się Izraelowi. A przedtem miasto to nosiło nazwę Lajisz.” (Sdz 18,27–29, UBG)
Odkrycie potężnych fortyfikacji Lajisz dobrze współgra z obrazem z Pisma: miasta „spokojnego i bezpiecznego” (Sdz 18,27), pewnego swej siły za murami — a jednak zdobytego. Trzeba jednak od razu zaznaczyć rzecz istotną chronologicznie: brama z cegły powstała w epoce brązu, na wieki przed przybyciem Danitów.
Co pewne, a co dyskutowane
Ustalenia szeroko przyjęte (konsensus):
- Brama istnieje, jest autentyczna i pochodzi ze środkowej epoki brązu II (ok. 1800–1750 p.n.e.).
- Należy do najstarszych zachowanych łuków sklepieniowych z cegły suszonej na świecie — świadectwo zaawansowanej inżynierii Kananejczyków, prawdopodobnie pod wpływem miejskiej kultury Syrii.
- Odkryła ją ekspedycja HUC-JIR pod kierunkiem Avrahama Birana, a wschodnie lico odsłonięto w 1979 roku.
Kwestie sporne lub dyskutowane:
- Nazwa „Brama Abrahama” (arab. Bab Ibrahim) to określenie popularne i turystyczne, nie naukowe. Wzięło się ono stąd, że Księga Rodzaju wspomina, jak Abram w pościgu dotarł „aż do Dan” (Rdz 14,14) — nazwa „Dan” jest tu jednak anachronizmem (miasto nosiło wówczas imię Lajisz), a sama przelotna wzmianka o szlaku pościgu w żaden sposób nie wiąże patriarchy z tą konkretną bramą. Datowanie konstrukcji przypada z grubsza na epokę patriarchów, lecz brak jakichkolwiek dowodów archeologicznych łączących ją z osobą Abrama.
- Związek z podbojem Danitów. Podbój z Księgi Sędziów datuje się na epokę żelaza I (zwykle XII w. p.n.e.) — czyli około 600 lat po zbudowaniu bramy. Zanim Danici przybyli, kananejska brama z cegły najprawdopodobniej wyszła już z użycia i została zasypana wałem obronnym (co zresztą uratowało ją dla nas). Miasto izraelskie miało w epoce żelaza własną, odrębną bramę. Brama z cegły nie jest więc tą, przez którą wkroczyli synowie Dana.
- Dokładna data w obrębie epoki brązu. W literaturze pojawia się przedział mniej więcej 1900–1700 p.n.e.; precyzyjne datowanie pozostaje przedmiotem dyskusji.
Uczciwość wymaga powiedzenia jasno: odkrycie nie „udowadnia Biblii”. Pokazuje ono jednak, że Lajisz/Dan było realnym, potężnym miastem kananejskim — co odpowiada tłu opisanemu w Piśmie.
Znaczenie
Dla badacza dziejów jest to unikalny zabytek: świadectwo tego, jak wyglądało umocnione miasto kananejskie w czasach, gdy — według chronologii biblijnej — po ziemi wędrowali patriarchowie. Krucha cegła mułowa rzadko przetrwa tysiąclecia; tutaj ocalała dzięki zasypaniu wałem.
Dla czytelnika czytającego Pismo w duchu sola scriptura Tel Dan niesie też przestrogę. Księga Sędziów opowiada o Danie nie jako o miejscu chwały, lecz jako o kolebce bałwochwalstwa: to tu synowie Dana ustawili „ryty posąg” zabrany Micheaszowi wraz z efodem i terafim (por. Sdz 18,17–20.30–31), łamiąc drugie z przykazań Jahwe: „Nie będziesz czynił sobie żadnego rzeźbionego posągu”. Później właśnie w Dan król Jeroboam ustawił jednego ze złotych cielców. Odsłonięta brama przypomina zatem, że nawet imponujące mury nie ochronią miasta, które porzuca prawdziwe oddawanie czci Jahwe. Kamień może potwierdzić realność miejsca — ale to Słowo osądza jego serce.
Źródła
- Biblical Archaeology Society, „The Remarkable Discoveries at Tel Dan” oraz „The Renewed Excavations at Tel Dan” — biblicalarchaeology.org
- UNESCO World Heritage Centre (lista wstępna), „Triple-arch Gate at Dan & Sources of the Jordan” — whc.unesco.org
- Nelson Glueck School of Biblical Archaeology, „Tel Dan” — ngsba.org
- „The three-arched Middle Bronze Age gate at Tel Dan – a structural investigation”, Construction and Building Materials (2012) — sciencedirect.com
- Bible Archaeology Report, „Biblical Sites: Three Discoveries at Dan” — biblearchaeologyreport.com
- „Dan (ancient city)”, Wikipedia — en.wikipedia.org
- Madain Project, „Abraham’s Gate” — madainproject.com
- Cytat biblijny: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Księga Sędziów 18.