Na szczycie grzbietu nad źródłem Gichon, w miejscu zwanym dziś Miastem Dawida, leżą pod ziemią masywne mury z nieociosanych głazów. W 2005 roku izraelska archeolog ogłosiła, że odsłoniła fundamenty pałacu króla Dawida. Czy rzeczywiście w tych kamieniach można rozpoznać „dom cedrowy” z Drugiej Księgi Samuela — i dlaczego wielu innych badaczy się z tym nie zgadza?
Czym jest to „odkrycie”
Nazwa Wielki Kamienny Budynek (ang. Large Stone Structure) odnosi się do zespołu monumentalnych murów odkopanych na północnym krańcu wzgórza Miasta Dawida — najstarszej części Jerozolimy, dziś w arabskiej dzielnicy Silwan, na południe od Wzgórza Świątynnego. Wykopaliska w latach 2005–2008 prowadziła Eilat Mazar, archeolog z Uniwersytetu Hebrajskiego, finansowana przez Shalem Center. Odkrycie ogłoszono 4 sierpnia 2005 roku.
Odsłonięte mury mają grubość 6–7 m, zbudowane z wielkich, częściowo nieobrobionych kamieni, i leżą ok. dwóch metrów pod powierzchnią. Konstrukcja — właściwie zespół murów, co do którego jedności zdania badaczy są podzielone — leży bezpośrednio nad Kamienną Konstrukcją Schodkową (Stepped Stone Structure), ok. 18-metrową budowlą tarasów na wschodnim zboczu, znaną z wykopalisk Macalistera, Kenyon i Shiloha. Mazar uznała oba elementy za jeden kompleks wsparty na sztucznym, wypełnionym kamieniami zboczu.
Pod murami i wokół nich znaleziono ceramikę z epoki żelaza I i IIA, cypryjski dzbanek Black-on-Red (2. poł. X w. p.n.e.), fenickie inkrustacje z kości słoniowej — możliwe okucia rękojeści mieczy — oraz czarki z czerwoną polewą. Datowanie radiowęglowe kości dało szeroki przedział: ok. 1050–780 p.n.e., co pokazuje, jak trudno przypisać temu miejscu jedną, precyzyjną datę.
Prace przerwano w 2007 r., gdy pobliska Wieża Północna zagroziła zawaleniem. Przesiewanie usuniętej stamtąd ziemi przyniosło ponad sto glinianych bulli, w tym z imionami Jehuchala, syna Szelemiasza i Gedaliasza, syna Paszchura — urzędników z Księgi Jeremiasza (osobne artykuły w tym serwisie). Bulle pochodzą jednak z warstwy zniszczenia z VI w. p.n.e. i nie rozstrzygają sporu o wiek murów sprzed nich — pokazują raczej, że miejsce to służyło administracji Jerozolimy przez stulecia.
Mazar wstępnie datowała budowę na przełom XI i X w. p.n.e. — czasy Dawida w chronologii biblijnej — i uznała ją za jego pałac. Jodi Magness datuje inaczej: budowa mogła zacząć się już w XII w. p.n.e., a obiekt był używany co najmniej do IX w. p.n.e. — czyli powstał raczej przed Dawidem i został (jeśli w ogóle) przez niego przejęty, nie wzniesiony od podstaw.
Powiązanie z Pismem
2 Księga Samuela 5 opisuje zdobycie przez Dawida jebusyckiej twierdzy Syjon i jej przekształcenie w stolicę: „I tak zamieszkał Dawid w tej twierdzy, i nazwał ją miastem Dawida. Dawid obudował je też wokoło, od Millo i wnętrza” (2 Sm 5,9 UBG). „Millo” to według wielu badaczy, m.in. historyka Nadava Na’amana, system wypełnionych kamieniami tarasów — Kamienna Konstrukcja Schodkowa, na której wspiera się Wielki Kamienny Budynek. Termin ten wraca w 2 Księdze Królewskiej, w opisie zamachu na króla Joasza: „Potem jego słudzy powstali i uknuli spisek przeciwko niemu, i zabili Joasza w domu na Millo, na drodze schodzącej do Silla” (2 Krl 12,20 UBG) — Millo pozostało rozpoznawalnym miejscem długo po Dawidzie.
Kluczowy dla identyfikacji obiektu jako pałacu jest werset o pomocy fenickiej: „Wtedy Hiram, król Tyru, wysłał posłańców do Dawida z drzewem cedrowym, cieślami i murarzami i zbudowali dom dla Dawida” (2 Sm 5,11 UBG). To właśnie ten „dom cedrowy” Mazar chciała odnaleźć pod ziemią Miasta Dawida — stąd potoczna nazwa „pałac Dawida”. Rozdział kończy się podsumowaniem: „I Dawid poznał, że Pan utwierdził go jako króla nad Izraelem i że wywyższył jego królestwo ze względu na swój lud Izraela” (2 Sm 5,12 UBG) — narracja łączy budowę siedziby królewskiej z ugruntowaniem władzy Dawida z woli Jahwe (PAN). Kilka wersetów dalej, gdy Filistyni ruszają przeciw nowo namaszczonemu królowi, Dawid „zstąpił do twierdzy” (2 Sm 5,17 UBG) — jego dom leżał więc wyżej niż starsza „twierdza”, co pasuje do topografii: budynek stoi na najwyższym punkcie grzbietu.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest, że na szczycie Miasta Dawida stała niegdyś monumentalna kamienna budowla, powiązana z Kamienną Konstrukcją Schodkową poniżej, i że w epoce żelaza miejsce to pełniło funkcje administracyjne — potwierdzają to bulle urzędników z VII–VI w. p.n.e. Pewne jest też, że lokalizacja (szczyt wzgórza, blisko Millo) ogólnie zgadza się z topografią z tekstu biblijnego. Dyskutowane pozostaje niemal wszystko inne:
- Jedna budowla czy zlepek murów z różnych epok? Israel Finkelstein, Ze’ev Herzog, David Ussishkin i Lily Singer-Avitz (2007) zakwestionowali, jakoby odsłonięte mury tworzyły spójny, jednofazowy budynek. Ich zdaniem górna, dopracowana część mogła powstać dopiero w okresie hellenistyczno-hasmonejskim, a tylko dolne partie łączą się ze starszą fazą Konstrukcji Schodkowej.
- Jaka jest data budowy? Mazar wskazywała XI–X w. p.n.e.; Jodi Magness przesunęła początek na XII w. p.n.e. z użytkowaniem do IX w. p.n.e.; Finkelstein dopuszcza dla części murów okres hellenistyczny. Datowanie radiowęglowe (ok. 1050–780 p.n.e.) jest zbyt szerokie, by rozstrzygnąć spór.
- Pałac Dawida czy starsza budowla jebusycka, tylko przejęta? Nawet badacze skłonni bronić wczesnej daty, jak Amihai Mazar czy Avraham Faust, akceptują połączenie obu struktur, lecz kwestionują dokładną datę i jednoznaczną atrybucję — bogaty zestaw ceramiki sugeruje raczej dłuższe użytkowanie niż jednorazową budowę za jednego króla.
- Czy Jerozolima X w. p.n.e. była na tyle duża? Ronny Reich i Eli Shukron twierdzą, że osada rozwinęła się na znaczącą skalę dopiero w VIII w. p.n.e., co podważa sens datowania pałacu już na czasy Dawida.
- Kontekst pozanaukowy. Stanowiskiem zarządza fundacja Elad, organizacja osadnicza działająca w Silwan — dzielnicy o dużym napięciu politycznym. Izraelska organizacja Emek Shaveh zwraca uwagę, że materiały dla zwiedzających często nie oddają skali sporu, przedstawiając identyfikację jako ustaloną, choć większość badaczy ją kwestionuje.
Wobec takiego rozkładu głosów — od identyfikacji Mazar i Na’amana, przez ostrożne poparcie samego połączenia struktur (Amihai Mazar, Faust), po odrzucenie jednorodności i przesunięcie daty ku okresowi hellenistycznemu (Finkelstein, Ussishkin, Herzog) — określenie tego znaleziska jako sporne oddaje stan dyskusji lepiej niż jednoznaczne „tak” lub „nie”.
Znaczenie
Niezależnie od tego, którą stronę sporu ktoś uzna za bardziej przekonującą, Wielki Kamienny Budynek pokazuje coś istotnego samo w sobie: na szczycie wzgórza Miasta Dawida, tam, gdzie umieszcza go tekst biblijny, w epoce żelaza stała monumentalna budowla administracyjna, a nie skromna, prowincjonalna osada. Nawet sceptycy jak Finkelstein nie kwestionują istnienia konstrukcji, lecz jej datę i jednorodność.
To dobry przykład archeologii biblijnej w praktyce: rzadko dostarcza dowodu, że dany kamień dotknęła ręka konkretnej postaci, lecz pozwala ocenić, czy ogólny obraz — topografia, skala, chronologia — pasuje do tekstu. Tu pasuje w dużej mierze, ale szczegóły, zwłaszcza precyzyjna data, pozostają przedmiotem debaty między zwolennikami wysokiej i niskiej chronologii epoki żelaza. Ten wieloletni spór pokazuje, jak ostrożnie należy podchodzić do nagłówków o „odnalezieniu pałacu króla Dawida”.
Źródła
- Eilat Mazar, „Did I Find King David’s Palace?” — relacja odkrywczyni. library.biblicalarchaeology.org
- „Large Stone Structure”, Wikipedia (en) — przegląd stanowisk, wymiarów i sporu naukowego. en.wikipedia.org
- „Stepped Stone Structure”, Wikipedia (en) — historia wykopalisk i debata o powiązaniu obu struktur. en.wikipedia.org
- „The Interrupted Search for King David’s Palace” — okoliczności odkrycia bulli w Wieży Północnej. biblicalarchaeology.org
- „King David’s Palace and the Millo” — stanowisko Na’amana łączące oba obiekty z pałacem i Millo. biblicalarchaeology.org
- Finkelstein, Herzog, Ussishkin, Singer-Avitz, „Has King David’s Palace in Jerusalem been Found?”, Tel Aviv 34 (2007). researchgate.net
- Finkelstein, „The 'Large Stone Structure’ in Jerusalem: Reality versus Yearning”, ZDPV 127 (2011). academia.edu
- Avraham Faust, „The Large Stone Structure in the City of David: A Reexamination”, ZDPV 126 (2010). researchgate.net
- Emek Shaveh, „The Debate Over King David’s Palace” — spór naukowy i kontekst zarządzania stanowiskiem przez fundację Elad. emekshaveh.org
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 2 Sm 5,9.11-12.17; 2 Krl 12,20.