Na szczycie skalnej twierdzy górującej nad Morzem Martwym, w miejscu, które Józef Flawiusz opisał jako scenę zbiorowej śmierci ostatnich obrońców powstania przeciw Rzymowi, archeolodzy natrafili na coś zaskakująco cichego: strzępy pergaminu z tekstem Pisma. Kim byli ludzie, którzy tuż przed upadkiem twierdzy zakopywali pod podłogą synagogi zwoje Ezechiela i Powtórzonego Prawa? I co ich wybór lektury – od Psalmów po odrzucaną przez część rabinów Mądrość Syracha – mówi o żydowskiej pobożności w ostatnich miesiącach oblężenia?
Czym jest to „odkrycie”
Masada to skalne plateau nad zachodnim brzegiem Morza Martwego, gdzie Herod Wielki wzniósł na przełomie I w. p.n.e. pałace i cysterny. Po wybuchu I wojny żydowsko-rzymskiej (66 r.) twierdzę zajęli żydowscy powstańcy – wedle Józefa Flawiusza głównie sykariusze – i utrzymali ją aż do upadku w 73 lub 74 r. n.e. W latach 1963–1965 wykopaliska prowadził tam Yigael Yadin, izraelski archeolog, na czele ekipy złożonej z wolontariuszy z całego świata.
Ekspedycja Yadina odsłoniła fragmenty kilkunastu zwojów hebrajskich, w tym część biblijnych. W niewielkim pomieszczeniu w murze kazamatowym (loci 1039) znaleziono strzępy Psalmów, Kapłańskiej oraz nieznanego wcześniej poza Qumran utworu Pieśni ofiary szabatowej. Niedaleko bramy od Ścieżki Węża natrafiono na fragment Psalmu 150, poza murami na drugi egzemplarz Kapłańskiej, w pomieszczeniu 1109 na fragment Rodzaju (Rdz 46,7–11) i tekst Mądrości Syracha po hebrajsku, a w wieży przy pałacu zachodnim na fragment Księgi Jubileuszów. Najbardziej poruszające znalezisko pochodzi jednak z celi wewnątrz budowli rozpoznanej jako synagoga: pod jej podłogą, w dołach pełniących funkcję genizy (miejsca chowania zużytych świętych tekstów), ukryto fragmenty Powtórzonego Prawa (Pwt 33,17–34,6) oraz Ezechiela – z których najlepiej zachowała się karta z wizją doliny suchych kości (Ez 37).
Liczba zidentyfikowanych zwojów bywa podawana różnie – Yadin mówił o kilkunastu rękopisach, późniejszy katalog naukowy (tom Masada VI pod redakcją Szemarjahu Talmona) wylicza siedem wyraźnie biblijnych: po jednym Rodzaju, Powtórzonego Prawa i Ezechiela, dwa Kapłańskiej i dwa Psalmów, a obok nich rękopisy pozabiblijne i kilka fragmentów zbyt małych, by je zidentyfikować. Wszystkie musiały powstać, zanim twierdza upadła – co daje rzadką pewność co do górnej granicy datowania, niezależną od paleografii.
Powiązanie z Pismem
Zwoje z Masady to zestaw fragmentów wielu ksiąg, które w chwili ukrycia funkcjonowały już jako uznany zbiór Pism. Szczególne miejsce zajmują wśród nich Psalmy, obecne w dwóch egzemplarzach: jednym z fragmentami psalmów 81–85 z loci 1039, drugim ograniczonym do ostatniego, doksologicznego psalmu całego zbioru. Jego zakończenie brzmi tak samo, jak zna je dzisiejszy czytelnik: „Niech wszystko, co oddycha, chwali Pana. Alleluja” (Ps 150,6 UBG).
Równie wymowny jest fragment Ezechiela ukryty pod podłogą synagogi. Zachowała się na nim akurat karta z wizją doliny wyschłych kości: „Ręka Pana była nade mną i on wyprowadził mnie w duchu Pana, i postawił mnie w środku doliny, która była pełna kości […] I powiedział do mnie: Synu człowieczy, czy te kości ożyją? Odpowiedziałem: Panie Boże, ty wiesz” (Ez 37,1.3 UBG). W tekście hebrajskim mowa tam o Jahwe (PAN), Bogu Izraela, który pyta proroka o przywrócenie życia. Dla obrońców Masady ten akurat fragment – z obietnicą powstania „domu Izraela” z grobów – nietrudno wyobrazić sobie jako tekst czytany z wyjątkową uwagą.
Z tej samej genizy pochodzi zwój Powtórzonego Prawa obejmujący koniec księgi, ze śmiercią Mojżesza: „Tam właśnie umarł Mojżesz, sługa Pana, w ziemi Moabu, według słowa Pana. I pogrzebał go w dolinie, w ziemi Moabu, naprzeciw Bet-Peor, a nikt nie zna jego grobu aż po dziś dzień” (Pwt 34,5–6 UBG). Dwa egzemplarze Kapłańskiej reprezentują z kolei środkową partię Tory, poświęconą przepisom ofiarniczym: „Jeśli to namaszczony kapłan zgrzeszył jak ktoś z ludu, niech złoży Panu za swój grzech […] młodego cielca bez skazy jako ofiarę za grzech” (Kpl 4,3 UBG). Wszystkie te fragmenty pokrywają się z tekstem znanym dziś z tradycji masoreckiej niemal co do litery – mimo że dzieli je od najstarszych zachowanych kodeksów hebrajskich blisko tysiąc lat.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest miejsce i okoliczności znalezienia fragmentów – dokumentacja wykopalisk Yadina oraz publikacja naukowa w serii Masada (tom VI, Szemarjahu Talmon i odrębnie Yadin dla Syracha) pozwalają prześledzić, gdzie leżał każdy skrawek. Pewne jest też, że żaden z tekstów nie mógł powstać później niż upadek twierdzy – rzadka pewność co do górnej granicy datowania, niezależna od paleografii.
- Dokładny rok upadku Masady bywa podawany jako 73 lub 74 r. n.e. – rozbieżność wynika z różnych sposobów liczenia lat panowania namiestników rzymskich u Józefa Flawiusza; dla datowania zwojów nie ma to większego znaczenia.
- Sam przebieg końca oblężenia – zbiorowa śmierć niemal tysiąca obrońców opisana przez Flawiusza – bywa przez część historyków kwestionowana; nie zmienia to faktu, że mieszkańcy w ostatnich tygodniach chowali zwoje, zamiast je zabrać lub zniszczyć.
- Droga, jaką zwoje trafiły na Masadę, była przedmiotem sporu. Obecność znanych z Qumran Pieśni ofiary szabatowej skłaniała badaczy do hipotezy, że przynieśli je uchodźcy z Qumran po 68 r. Badanie DNA pergaminu z 2020 r. w „Cell” podważyło to: egzemplarz z Masady sporządzono ze skóry owiec genetycznie odrębnych od qumrańskich – tekst krążył więc szerzej.
- Liczba i identyfikacja fragmentów różni się między relacjami Yadina a późniejszym katalogiem – kilka skrawków jest zbyt małych, by przypisać je do konkretnej księgi.
- Status pomieszczenia rozpoznanego jako synagoga jest przyjmowany szeroko, choć nie bez zastrzeżeń co do fazy, w której pełniło ono funkcję miejsca modlitwy.
Znaczenie
Znaczenie zwojów z Masady dla historii tekstu biblijnego trudno przecenić, choć – w odróżnieniu od zwojów qumrańskich – nie chodzi tu o odkrycie nieznanych wariantów, lecz o coś przeciwnego: potwierdzenie zadziwiającej stabilności. Fragmenty Kapłańskiej, Powtórzonego Prawa, Ezechiela i Psalmów, datowane pewnie na czas przed 73/74 r. n.e., zgadzają się z tekstem masoreckim znanym z kodeksów średniowiecznych praktycznie słowo w słowo. Oznacza to, że proces przekazywania tekstu Tory, Proroków i Psalmów cechował się już w I w. n.e. wysokim stopniem ustandaryzowania, przynajmniej w tym nurcie judaizmu, z którego wywodzili się obrońcy twierdzy.
Osobną wartość ma odnaleziony w oryginale hebrajskim fragment Mądrości Syracha. Grecki przekład tego dzieła znano od starożytności, ale zanim pod koniec XIX w. w kairskiej genizie odnaleziono jego średniowieczne odpisy hebrajskie, część badaczy podejrzewała, że są one późnym tłumaczeniem zwrotnym z greki, a nie odbiciem zaginionego oryginału. Egzemplarz z Masady rozstrzygnął ten spór, potwierdzając, że hebrajski tekst z Kairu wiernie oddaje starożytne brzmienie księgi. Wymowny jest też fakt, że dzieło to – odradzane przez część mędrców rabinicznych jako pozbawione natchnienia – trafiło do biblioteki pustynnej twierdzy, obok ksiąg kanonicznych i tekstu bliskiego tradycji qumrańskiej, co świadczy o różnorodności ówczesnych lektur religijnych.
Sam gest ukrycia zniszczonych zwojów w dołach pod podłogą synagogi – praktyka genizy, poświadczona też później – pokazuje, że już w czasach Drugiej Świątyni obowiązywał zwyczaj traktowania świętego tekstu z czcią niepozwalającą na jego zwykłe zniszczenie. W obliczu nadciągających legionów obrońcy Masady znaleźli czas, by zadbać o los swoich zwojów zgodnie z tradycją.
Źródła
- Yigael Yadin, „Masada and Its Scrolls”, Commentary Magazine – relacja odkrywcy: commentary.org
- „The Masada Fragments, the Qumran Scrolls, and the New Testament”, BYU Studies – zestawienie rękopisów wraz z loci: byustudies.byu.edu
- Wikipedia, hasło „Masada” – przegląd wykopalisk, zwoje i synagoga: en.wikipedia.org/wiki/Masada
- Wikipedia, hasło „Songs of the Sabbath Sacrifice” – kopie z Qumran i Masady, analiza DNA pergaminu: en.wikipedia.org/wiki/Songs_of_the_Sabbath_Sacrifice
- Center for Online Judaic Studies, „Ben Sira Scroll from Masada, 73 CE” – potwierdzenie hebrajskiego oryginału Syracha: cojs.org
- Jewish Telegraphic Agency, „Fragment of Ancient Biblical Scroll Found at Massada Excavations” – depesza o odkryciu fragmentu Rodzaju: jta.org
- Biblical Archaeology Society, „Dead Sea Scrolls Genetically Fingerprinted” – badanie DNA pergaminów w „Cell” (2020): biblicalarchaeology.org
- American Friends of Tel Aviv University, „Dead Sea Scrolls 'puzzle’ pieced together with DNA” – metoda badania genetycznego: aftau.org
- Wikipedia, hasło „Siege of Masada” – chronologia i spory wokół daty upadku: en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Masada
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Ps 150,6; Ez 37,1.3; Pwt 34,5–6; Kpl 4,3.