Skrybowie Biblia

Oksyrynchos i Ewangelia Tomasza (greckie logia)

Oksyrynchos i Ewangelia Tomasza (greckie logia)

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Na wysypisku śmieci pod egipskim Oksyrynchos leżał przez blisko siedemnaście wieków strzęp papirusu z greckimi „słowami Pana”. Gdy w 1897 roku wydobyli go z piasku dwaj oksfordzcy badacze, nie wiedzieli, skąd pochodzi ani do jakiego dzieła należał – rozwiązanie nadeszło dopiero pół wieku później, z zupełnie innego krańca kraju. Czy zbiór tajemniczych powiedzeń przypisywanych Jeszui (Jezusowi) ma coś wspólnego z apostołem znanym z kart czwartej Ewangelii jako „niedowiarek Tomasz”? I dlaczego wczesny Kościół, mimo popularności tego tekstu, nigdy nie uznał go za część Pisma?

Oksyrynchos i Ewangelia Tomasza (greckie logia)
Public domain, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Bernard Grenfell i Arthur Hunt, finansowani przez brytyjski Egypt Exploration Fund, rozpoczęli wykopaliska w kopcach gruzu pod Behnesa (starożytnym Oksyrynchos) w styczniu 1897 roku. Już drugiego dnia prac, 12 stycznia, natrafili na pojedynczą kartę kodeksu po grecku – fragment dziś oznaczany jako P.Oxy. 1. Zawierał urywki powiedzeń 26–33 (licząc według późniejszej numeracji), a na odwrocie końcówkę powiedzenia 77. Badacze, nie mając punktu odniesienia, ochrzcili tekst mianem „Logia Iesu” i jeszcze tego samego roku wydali pod tym tytułem broszurę, która sprzedała się w nakładzie ponad 30 tysięcy egzemplarzy. Na podstawie kroju liter datowali kartę na pierwszą połowę III wieku, oceniając, że oryginał powstał „prawdopodobnie nie później niż około roku 200”.

Kilka lat później (do 1904 roku) zespół odnalazł dwa kolejne fragmenty. P.Oxy. 654 to skrawek zwoju zapisany kursywą na odwrocie zużytego dokumentu geodezyjnego, obejmujący początek zbioru oraz powiedzenia 1–7. P.Oxy. 655 to osiem drobnych skrawków (a–h) pisma uncjalnego, bez podziału na wyrazy, z powiedzeniami 24 i 36–39. Każdy fragment wyszedł spod innej ręki kopisty – w samym Oksyrynchos krążyły więc co najmniej trzy odrębne odpisy dzieła w ciągu III wieku n.e. Dziś P.Oxy. 1 jest w Bibliotece Bodlejańskiej w Oksfordzie (MS. Gr. th. e. 7 [P]), P.Oxy. 654 w British Library (Papyrus 1531), a P.Oxy. 655 w Bibliotece Houghtona na Harvardzie (SM Inv. 4367).

Przez blisko pięćdziesiąt lat te trzy skrawki pozostawały ciekawostką bez kontekstu. Wszystko zmieniło się w grudniu 1945 roku, gdy chłop Muhammad Ali al-Samman, kopiąc w poszukiwaniu użyźniającej gleby u podnóża skał niedaleko Nag Hammadi w Górnym Egipcie, natrafił na zapieczętowane gliniane naczynie. W środku było trzynaście oprawionych w skórę kodeksów z pięćdziesięcioma dwoma tekstami po koptyjsku – przekładami z greckich oryginałów, spisanymi najprawdopodobniej przez mnichów w połowie IV wieku. Drugi tekst w Kodeksie II okazał się kompletną Ewangelią Tomasza, rozpoczynającą się słowami: „Oto ukryte słowa, które wypowiedział żyjący Jezus, a spisał je Didymos Judasz Tomasz”. Gdy uczeni zestawili ten koptyjski tekst z zapomnianymi fragmentami z Oksyrynchos, okazało się, że P.Oxy. 1, 654 i 655 to greckie oryginały tego samego dzieła – starsze od koptyjskiego egzemplarza o około sto pięćdziesiąt lat.

Powiązanie z Pismem

Ewangelia Tomasza nie jest opowiadaniem o życiu, śmierci czy zmartwychwstaniu Jezusa – to luźny zbiór 114 powiedzeń bez fabuły, przypominający formą hipotetyczne źródło Q rekonstruowane przez badaczy Ewangelii synoptycznych. Otwiera go zdanie: „Kto znajdzie właściwe znaczenie tych słów, nie zazna śmierci” – zbawienie ma przyjść przez odkrycie ukrytej wiedzy. Kontrastuje to z początkiem Ewangelii Jana, gdzie punktem wyjścia nie jest tajemna interpretacja, lecz wcielone Słowo: „Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga i Bogiem było Słowo” (J 1,1 UBG), a dalej: „A to Słowo stało się ciałem i mieszkało wśród nas (i widzieliśmy jego chwałę, chwałę jako jednorodzonego od Ojca), pełne łaski i prawdy” (J 1,14 UBG). Tam, gdzie Tomasz każe szukać ukrytego sensu słów, Jan głosi Słowo, które stało się widzialnym człowiekiem.

Sam tytułowy „autor” zbioru to postać dobrze znana z czwartej Ewangelii. To u Jana apostoł Tomasz, zwany Didymos, otrzymuje najwięcej uwagi spośród Ewangelii: pyta z niepewnością „Panie, nie wiemy, dokąd idziesz, jakże więc możemy znać drogę?” (J 14,5 UBG), a po zmartwychwstaniu odmawia wierzyć relacjom innych uczniów, dopóki sam nie zobaczy ran – by ostatecznie wyznać: „Mój Pan i mój Bóg!” (J 20,28 UBG). Niektórzy badacze, z Elaine Pagels na czele, widzą w tym coś więcej niż anegdotę: ich zdaniem Jan celowo przedstawia Tomasza jako niedowiarka w polemice ze środowiskiem promującym inną, „gnostyczną” drogę zbawienia przez wewnętrzne poznanie. Teza ta pozostaje jednak sporna (patrz niżej) – nie ma pewności, że odrębna „wspólnota Tomasza” w ogóle istniała.

Warto podkreślić: odkrycia z Oksyrynchos i Nag Hammadi niczego nie „dowodzą” w sensie potwierdzania wydarzeń opisanych w kanonicznych Ewangeliach. Pokazują za to, jak różnorodne teksty krążyły w pierwszych wiekach pod imieniem Jezusa i jak wczesny Kościół, odróżniając świadectwo apostolskie o Jego śmierci i zmartwychwstaniu od zbiorów tajemnych powiedzeń, kształtował granice kanonu Pisma.

Co pewne, a co dyskutowane

Niepodważalne są fakty papirologiczne: daty i miejsca odkrycia, obecne miejsca przechowywania fragmentów oraz to, że greckie skrawki z Oksyrynchos i koptyjski tekst z Nag Hammadi to zapisy tego samego dzieła – potwierdza to niemal dosłowna zgodność tekstów po zestawieniu. Pewne jest też, że wczesny Kościół znał utwór pod nazwą „Ewangelia według Tomasza” – wzmiankują go Hipolit Rzymski (ok. 222–235) i Orygenes (ok. 233) – oraz że żadna z głównych tradycji chrześcijańskich nigdy nie włączyła go do kanonu. Badacze niemal jednomyślnie odrzucają historyczne autorstwo apostoła Tomasza – imię „Didymos Judasz Tomasz” uznają za pseudonim nadający autorytet.

  • Data powstania. Stephen Patterson wskazuje na mądrościowy charakter tekstu i broni jego niezależności od synoptyków już od II połowy I wieku. Simon Gathercole i Mark Goodacre uważają przeciwnie: Tomasz zna synoptyków i jest od nich literacko zależny, co przesuwa datę na II wiek. Nicholas Perrin wywodzi go z Syrii, zależnego od Diatessaronu Tacjana (ok. 172 n.e.), a April DeConick widzi w nim efekt narastania warstw tradycji, nie dzieło jednego autora.
  • Charakter teologiczny. Choć zbiór znaleziono wśród gnostyckich pism z Nag Hammadi, część badaczy (DeConick, Patterson) kwestionuje etykietę „gnostycki”, wskazując raczej na wymiar mistyczno-mądrościowy niż na rozbudowany system gnostycki innych tekstów tej biblioteki.
  • Relacja do Ewangelii Jana. Teza Elaine Pagels o celowej polemice Jana z „chrześcijanami Tomasza” spotkała się z krytyką – recenzent Richard Woods (Dominican University) ocenił zestawienie obu tekstów jako „nieuzasadnione i mylące”, sugerując, że kierunek zależności mógł być odwrotny. Wielu badaczy kwestionuje też samo istnienie odrębnej „wspólnoty Tomasza”.

Wobec braku zgody co do daty i genezy tekstu, temat ten słusznie pozostaje klasyfikowany jako sporny.

Znaczenie

Historia tych papirusów pokazuje, jak współczesna nauka odtwarza mapę wczesnego chrześcijaństwa – bardziej różnorodnego, niż mogłoby się wydawać z lektury samego Nowego Testamentu. Przez pół wieku trzy greckie skrawki z prowincjonalnego miasteczka były niemą zagadką; dopiero przypadkowe odkrycie kompletnego egzemplarza w odległym Nag Hammadi pozwoliło je właściwie odczytać. To dobra ilustracja tego, jak fragmentaryczne bywają źródła historyczne.

Dla samej wiary odkrycie to nie jest ani zagrożeniem, ani potwierdzeniem – to materiał pozwalający zrozumieć, jak Kościół pierwszych wieków odróżniał pisma uznane za apostolskie świadectwo od tekstów, które nie niosły spójnego przekazu o śmierci i zmartwychwstaniu Jeszui. Ewangelia Tomasza pomija to wydarzenie całkowicie, skupiając się na tajemnych słowach prowadzących do wewnętrznego poznania. Kanoniczna Ewangelia Jana buduje opowieść wokół czegoś przeciwnego: wcielonego Słowa i naocznego świadectwa – także tego danego przez zwątpiałego, a potem przekonanego Tomasza.

Źródła

Więcej wpisów