Belszassar, Nabonid i upadek Babilonu

Przez wieki krytycy Pisma wskazywali na Belszassara jako dowód, że Księga Daniela myli się co do historii. Poza Biblią nie znano bowiem żadnego babilońskiego władcy o tym imieniu, a antyczne listy królów kończyły dzieje Babilonu na Nabonidzie. Dziewiętnastowieczne odkrycia z gliny — cylindry fundacyjne, kroniki i tabliczki administracyjne — odwróciły ten obraz. Dziś Belszassar (w UBG: „Belszazar”) jest postacią dobrze poświadczoną: synem i współregentem ostatniego króla Babilonu, Nabonida.

Czym jest to odkrycie

Nie chodzi o jeden zabytek, lecz o zbiór niezależnych świadectw klinowych, które odczytano w XIX i XX wieku i które wspólnie odtwarzają realia ostatnich lat Babilonu:

• Cylindry Nabonida z Ur — gliniane cylindry fundacyjne znalezione w połowie XIX wieku (ok. 1853–1854) w ruinach zikkuratu w Ur (dzisiejszy Irak) przez brytyjskiego konsula J.G. Taylora; dziś w British Museum. Zawierają modlitwę Nabonida, w której wprost wymienia on „Belszassara, najstarszego syna, mojego potomka” — po akadyjsku Bēl-šar-uṣur. To najważniejszy zapis wiążący Belszassara z Nabonidem.
• Kronika Nabonida — tabliczka klinowa (British Museum, BM 35382; w serii kronik babilońskich znana jako ABC 7), nabyta przez muzeum w 1879 r., po raz pierwszy omówiona przez H.C. Rawlinsona (1880) i przetłumaczona przez T.G. Pinchesa (1882). Relacjonuje ostatnie lata Nabonida, jego wieloletni pobyt w arabskiej oazie Teima (Tayma) oraz zajęcie Babilonu przez Persów.
• Tabliczki administracyjne i kontrakty z różnych miast Babilonii (zwłaszcza z archiwów Uruk), w których składano przysięgi „na życie” zarówno króla Nabonida, jak i „królewicza Belszassara”, a sam Belszassar wydzierżawiał ziemię i wydawał polecenia — realia władcy, nie zwykłego dworzanina.
• „Relacja wierszowana o Nabonidzie” (tzw. Verse Account) — tekst mówiący, że Nabonid „powierzył królestwo” synowi, gdy sam wyruszył do Teima.

Osobnym, choć pokrewnym znaleziskiem jest aramejska „Modlitwa Nabonida” (4Q242) z 4. groty w Qumran, odkryta w 1952 r. (dziś w Israel Museum). Opowiada o babilońskim królu Nabonidzie dotkniętym chorobą przez siedem lat w Teima i uzdrowionym po uznaniu jedynego Boga — motyw uderzająco bliski opisowi z Dn 4 (choć tam dotyczy Nabuchodonozora).

Powiązanie z Pismem

Księga Daniela opisuje ucztę Belszassara, tajemniczy napis na ścianie i upadek Babilonu tej samej nocy. Belszassar obiecuje temu, kto odczyta pismo, trzecie miejsce w królestwie:

„Wtedy Belszazar wydał rozkaz i odziano Daniela w purpurę, złoty łańcuch włożono mu na szyję i ogłoszono o nim, że będzie panował jako trzeci w królestwie.” (Dn 5,29, UBG)

Ten pozornie drobny szczegół — „trzeci”, nie „drugi” — dobrze pasuje do obrazu z tabliczek: skoro najwyższym władcą był nieobecny Nabonid (pierwszy), a Belszassar rządził jako współregent (drugi), to najwyższą godnością, jaką mógł nadać, było właśnie miejsce trzecie. Sam napis UBG oddaje dosłownie:

„A to jest pismo, które zostało napisane: Mene, Mene, Tekel, Uparsin.” (Dn 5,25, UBG)

Daniel wykłada kolejne słowa: „Mene” — Bóg policzył królestwo i doprowadził je do końca (Dn 5,26); „Tekel” — „Zważono cię na wadze i okazałeś się lekki” (Dn 5,27); „Peres” — „Twoje królestwo zostało podzielone i oddane Medom i Persom” (Dn 5,28). Rozdział zamyka krótkie, rzeczowe zdanie:

„Tej samej nocy Belszazar, król Chaldejczyków, został zabity.” (Dn 5,30, UBG)

Kronika Nabonida potwierdza szerszą ramę tych wydarzeń: Babilon padł w październiku 539 r. p.n.e., po klęsce wojsk babilońskich pod Opis i zajęciu Sippar, praktycznie bez walki o samo miasto.

Co pewne, a co dyskutowane

Szeroki konsensus naukowy obejmuje kilka ustaleń:

• Belszassar jest postacią historyczną — Bēl-šar-uṣur, najstarszy syn Nabonida — a nie literacką fikcją;
• podczas wieloletniej nieobecności Nabonida w Teima Belszassar sprawował w Babilonie realną władzę (współregencja), co poświadczają przysięgi, kontrakty i „Relacja wierszowana”;
• Babilon dostał się w ręce Cyrusa (Persów) w 539 r. p.n.e., co zakończyło panowanie neobabilońskie.

Są jednak kwestie otwarte lub sporne, których uczciwość nie pozwala przemilczeć:

• „Ojciec” Nabuchodonozor. Daniel kilkakrotnie nazywa Nabuchodonozora „ojcem” Belszassara (Dn 5,2.11.18), tymczasem biologicznym ojcem był Nabonid. Zwolennicy wiarygodności tekstu wskazują, że semickie „ab” (ojciec) bywa używane w znaczeniu „przodek” lub „poprzednik na tronie”; pojawia się też — niepewna — hipoteza, że Nabonid poślubił córkę Nabuchodonozora, co czyniłoby Belszassara jego wnukiem. To rekonstrukcja możliwa, ale nieudowodniona.
• Śmierć Belszassara. Kronika Nabonida nie wymienia Belszassara z imienia ani nie opisuje jego śmierci. Grecki historyk Ksenofont („Cyropaedia”) wspomina jednak o zabiciu „króla” w pałacu tej samej nocy, co zgadza się z Dn 5,30 — jest to jednak źródło późniejsze i literackie, a nie współczesny dokument.
• Dariusz Med. Największym otwartym problemem jest „Dariusz Med”, który według Dn 5,31 „przejął królestwo”. Historii pozabiblijnej taki władca między Belszassarem a Cyrusem nie jest znany. Proponowano różne utożsamienia — z medyjskim namiestnikiem Gubaru (Gobryasem), z Cyaksaresem II (znanym niemal wyłącznie z Ksenofonta) lub z samym Cyrusem — lecz żadne nie jest powszechnie przyjęte. Znaczna część badaczy (klasycznie H.H. Rowley, 1935) uważa tę postać za nierozwiązaną zagadkę lub konstrukcję literacką. To realny, wciąż dyskutowany problem.

Znaczenie

Historia Belszassara jest podręcznikowym przykładem tego, jak zmienia się stan wiedzy. Przez długi czas jego nieobecność w źródłach klasycznych traktowano jako argument przeciw Danielowi; dziś ten sam Belszassar należy do najlepiej poświadczonych „drugoplanowych” postaci Biblii, a szczegół o „trzecim” miejscu — trudny do wymyślenia dla późnego autora nieznającego realiów współregencji — bywa wskazywany jako świadectwo dobrej znajomości epoki.

Nie znaczy to, że gliniane cylindry „udowadniają Biblię”. Kronika i cylindry nie potwierdzają cudownego napisu na ścianie ani teologicznej wymowy sceny; potwierdzają realia — osoby, urzędy, daty. Dla czytelnika biorącego Pismo poważnie w duchu sola scriptura płynie stąd trzeźwa zachęta: opisywane wydarzenia są zakorzenione w sprawdzalnej historii, a zarazem sam sens sceny — że to Jahwe „policzył” królestwo dumnego króla i „doprowadził je do końca” (Dn 5,26) — pozostaje przedmiotem wiary, nie wykopalisk.

Źródła

• British Museum, Londyn — Kronika Nabonida (BM 35382; seria kronik babilońskich ABC 7), nabyta w 1879 r.; oraz cylindry fundacyjne Nabonida z Ur z modlitwą za „Belszassara, najstarszego syna”.
• H.C. Rawlinson, pierwsze omówienie Kroniki Nabonida, „The Athenaeum” (1880); T.G. Pinches, pierwsze tłumaczenie, „Transactions of the Society of Biblical Archaeology” (1882).
• J.G. Taylor — odkrycie cylindrów Nabonida w ruinach zikkuratu w Ur (ok. 1853–1854).
• „Relacja wierszowana o Nabonidzie” (Verse Account of Nabonidus) — o powierzeniu władzy Belszassarowi i pobycie Nabonida w Teima (Tayma).
• Babilońskie tabliczki administracyjne, dokumenty i kontrakty (m.in. z 7. i 12. roku Nabonida) wymieniające zarówno króla Nabonida, jak i królewicza Belszassara — w tym przysięgi stawiające obu niemal na równi (R.P. Dougherty, „Nabonidus and Belshazzar”, Yale University Press, 1929).
• „Modlitwa Nabonida” (4Q242 / 4QPrNab), grota 4 w Qumran, odkryta w 1952 r.; Israel Museum.
• Ksenofont, „Cyropaedia” — o zajęciu Babilonu i zabiciu króla w pałacu tej nocy (źródło późniejsze).
• H.H. Rowley, „Darius the Mede and the Four World Empires in the Book of Daniel” (1935) — problem tożsamości Dariusza Meda.
• Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG) — Księga Daniela 5 (cytaty dosłowne).