Wśród asyryjskich zabytków w British Museum stoi ciężka kamienna stela pokryta klinowym pismem. To tzw. Monolit z Kurkh — inskrypcja króla Salmanasara III, w której po raz pierwszy poza kartami Pisma pojawia się imię izraelskiego władcy znanego z Biblii: Achaba. Dla czytelnika Pisma to zdumiewające zetknięcie dwóch niezależnych świadectw: hebrajskiej Księgi Królewskiej i pomnika chwały wystawionego przez wrogiego mocarza. Zobaczmy dokładnie, co ten kamień mówi, a czego nie mówi.
Czym jest to odkrycie
Monolity z Kurkh to dwie asyryjskie stele. Starsza upamiętnia Aszurnasirpala II (ok. 879 p.n.e.), młodsza — jego syna Salmanasara III (ok. 853–852 p.n.e.). To ta druga zawiera interesujący nas fragment.
- Co: kamienna stela (monolit) z reliefem króla i długą inskrypcją klinową opisującą pierwszych sześć kampanii wojennych Salmanasara III.
- Gdzie: odnaleziona w miejscowości Kurkh (dziś Üçtepe Höyük) w prowincji Diyarbakır we wschodniej Turcji, nad górnym Tygrysem.
- Kiedy: odkryta w 1861 roku; w 1863 roku przekazana do zbiorów British Museum.
- Kto odkrył: John George Taylor, brytyjski konsul generalny działający na tym terenie.
Dziś obie stele przechowywane są w British Museum w Londynie (numery inwentarzowe ME 118883 i ME 118884). Identyfikację imienia Achaba w tekście zaproponował już w 1865 roku Julius Oppert; nad inskrypcją pracowali potem m.in. Eberhard Schrader (1872), a pierwsze pełne tłumaczenie opublikował James Alexander Craig (1887).
Kluczowy fragment opisuje bitwę pod Karkar (miasto nad rzeką Orontes w Syrii) stoczoną w 853 p.n.e. — w szóstym roku panowania Salmanasara. Naprzeciw Asyrii stanęła koalicja kilkunastu królów, dowodzona przez Hadadezera (asyr. Adad-idri, wiązanego z Damaszkiem) oraz przez Irhuleniego z Hamat. Pośród sojuszników inskrypcja wymienia w zapisie klinowym „A-ha-ab-bu Sir-ila-a-a” — czytane jako „Achab Izraelita”. Według tekstu Achab wystawił 2000 rydwanów i 10 000 pieszych — największy oddział rydwanów w całej koalicji.
Powiązanie z Pismem
Biblia nie wspomina bitwy pod Karkar ani sojuszu z Asyrią — Salmanasar III w ogóle nie pojawia się w opowieści o Achabie. Punkt styczny jest inny i bardziej podstawowy: obie tradycje, hebrajska i asyryjska, niezależnie znają tego samego człowieka — potężnego króla Izraela imieniem Achab, panującego w IX wieku p.n.e.
Księga Królewska kończy relację o jego rządach podsumowaniem, które maluje obraz zamożnego, budującego władcy — dokładnie takiego, jaki mógłby wystawić tysiące rydwanów:
„A pozostałe sprawy Achaba i wszystko, co uczynił, oraz dom z kości słoniowej, który wzniósł, a także wszystkie miasta, które zbudował – czy nie są opisane w kronikach królów Izraela? I Achab zasnął ze swymi ojcami, a królował jego syn Achazjasz w jego miejsce.” (1 Krl 22,39–40, UBG)
Wzmianka o „domu z kości słoniowej” jest tu wymowna — archeolodzy odnaleźli w Samarii setki wyrobów z kości słoniowej, potwierdzających istnienie takiej właśnie zbytkownej rezydencji. Sam rozdział 1 Królewskiej 22 opowiada o śmierci Achaba pod Ramot-Gilead w wojnie z Syrią (Aramem), gdy „pewien mężczyzna na ślepo naciągnął łuk i ugodził króla Izraela między spojenia pancerza” (1 Krl 22,34, UBG). Nastąpiło to ok. 853/852 p.n.e., mniej więcej w czasie bitwy pod Karkar (dokładna synchronizacja obu wydarzeń pozostaje przedmiotem dyskusji chronologów).
Co pewne, a co dyskutowane
Konsensus (szeroko przyjęte):
- Monolit jest autentycznym zabytkiem z IX wieku p.n.e. i opisuje realną kampanię Salmanasara III oraz bitwę pod Karkar (853 p.n.e.).
- Odczyt „Achab Izraelita” jest w nauce dominujący. To najstarsza znana pozabiblijna wzmianka o królu Izraela wymienionym z imienia — mocne, niezależne świadectwo, że Achab był postacią historyczną.
Kwestie dyskutowane (uczciwie zaznaczmy):
- Liczba rydwanów. 2000 rydwanów to jak na epokę liczba ogromna, większa niż u pozostałych sojuszników razem. Historyk Nadav Na’aman zaproponował, że to błąd skryby i pierwotnie chodziło o 200 rydwanów. Inni bronią zapisu z inskrypcji. Sporu nie da się dziś rozstrzygnąć definitywnie.
- Odczyt „Izrael”. Choć większość uczonych czyta „Sir-ila-a-a” jako „Izraelita”, mniejszość (m.in. Werner Gugler i Adam van der Woude) proponowała, że chodzi o władcę z północnej Syrii, a nie o Izrael. To pogląd marginalny, ale warto o nim wiedzieć.
- Wynik bitwy. Salmanasar chwali się zwycięstwem, jednak Asyria nie ruszyła dalej i wracała w te strony jeszcze wielokrotnie. Wielu badaczy uznaje Karkar za nierozstrzygnięte starcie lub sukces koalicji, która na jakiś czas powstrzymała Asyrię.
- Napięcie z relacją biblijną. Pod Karkar Achab jest sojusznikiem Damaszku, a w 1 Krl 22 ginie w wojnie przeciw Damaszkowi (pod Ramot-Gilead). Historycy tłumaczą to zmiennością sojuszy tamtej epoki, ale to realny punkt, którego nie należy wygładzać.
Znaczenie
Monolit z Kurkh nie „udowadnia Biblii” i nie taki jest jego sens. Robi jednak coś istotnego: osadza opowieść Pisma w twardej historii starożytnego Bliskiego Wschodu. Achab z 1 Księgi Królewskiej nie jest postacią legendarną — ten sam król, mniej więcej w tym samym czasie, został odnotowany na kamiennym pomniku obcego imperium jako realny gracz polityczny z liczącą się armią.
Dla nas, którzy stawiamy Pismo ponad tradycję, to zachęta do rzetelności w obie strony. Z jednej strony kamień z Kurkh potwierdza wiarygodność tła historycznego biblijnej narracji o królach Izraela. Z drugiej — pokazuje, że Biblia i asyryjskie annały opisują wydarzenia z różnych perspektyw i w różnych celach: skryba Salmanasara sławił swojego króla, natchniony autor Ksiąg Królewskich oceniał Achaba przez pryzmat wierności Jahwe (por. 1 Krl 22,52–53). Historia zna Achaba jako potężnego władcę; Pismo pyta o coś więcej — czy chodził drogami Jahwe, czy „służył Baalowi” (1 Krl 22,53, UBG). Archeologia potwierdza, że ten człowiek istniał. Pytanie o serce pozostaje pytaniem Pisma.
Źródła
- Kurkh Monoliths — Wikipedia: en.wikipedia.org/wiki/Kurkh_Monoliths
- Battle of Qarqar — Wikipedia: en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Qarqar
- The British Museum — stela Salmanasara III (ME 118884, nr rej. 1863,0619.2) oraz stela Aszurnasirpala II (ME 118883): britishmuseum.org
- Nadav Na’aman, propozycja odczytu 200 zamiast 2000 rydwanów (dyskusja przywoływana w literaturze przedmiotu).
- Julius Oppert (1865), Eberhard Schrader (1872), James Alexander Craig (1887) — wczesne opracowania i tłumaczenie inskrypcji.
- Pismo Święte: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 1 Księga Królewska 22.