Wysoko na wapiennym urwisku w zachodnim Iranie, przy starożytnej drodze łączącej Babilon z Ekbataną, król perski Dariusz I kazał wykuć jeden z najważniejszych zabytków epigraficznych świata. Inskrypcja z Behistun (perskie Bisotun) to nie tylko monumentalna autobiografia władcy — to trójjęzyczny tekst, który w XIX wieku stał się „kamieniem z Rosetty” pisma klinowego. Dzięki niemu uczeni nauczyli się czytać dokumenty Asyrii, Babilonii i Persji, a więc także tło historyczne, w którym rozgrywa się Księga Daniela.
Warto od razu postawić sprawę uczciwie: inskrypcja nie opisuje wydarzeń z Daniela 6 i nie „udowadnia” tej księgi. Jej związek z Pismem jest pośredni, ale bardzo realny — dotyczy administracji perskiej oraz samej możliwości odczytania świadectw z tamtej epoki.
Czym jest odkrycie
Co: Wielki relief skalny z towarzyszącym mu tekstem w trzech systemach pisma klinowego — staroperskim, elamickim i babilońskim (odmiana akadyjskiego). Tekst opowiada, jak Dariusz I (panował 522–486 p.n.e.) objął tron Achemenidów i stłumił bunty rywali oraz zbuntowanych prowincji. Sam napis powstał najprawdopodobniej około 520 p.n.e., już po stłumieniu powstań. Wersja staroperska liczy 414 wierszy w pięciu kolumnach, a babilońska 112 wierszy; wersję elamicką (rozpisaną w ośmiu kolumnach) różne opracowania liczą rozmaicie — od ok. 260 do blisko 600 wierszy.
Gdzie: Góra Behistun w prowincji Kermanszah, około 100 metrów nad ziemią na pionowej ścianie skalnej, przy dawnym trakcie Babilon–Ekbatana. Zabytek do dziś pozostaje in situ — nigdy nie przeniesiono go do muzeum. W 2006 roku wpisano go na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO (obiekt nr 1222).
Kiedy i kto odkrył: Zachodni podróżnicy odnotowywali relief już od przełomu XVI i XVII wieku (Robert Sherley ok. 1598, Pietro della Valle 1604). Duński uczony Carsten Niebuhr odwiedził miejsce około 1764 roku i opublikował kopie w 1778. Przełom przyniósł jednak brytyjski oficer i orientalista Henry Creswicke Rawlinson, który w latach 1835–1847 z narażeniem życia wspinał się po urwisku, kopiując tekst. Wcześniejsze prace Georga Friedricha Grotefenda (który ok. 1802 rozpoznał część znaków staroperskich) dały punkt wyjścia, ale to Rawlinson doprowadził odczytanie staroperszczyzny do końca (publikacja ok. 1846–1847). We wspólnym wysiłku uczestniczyli m.in. Edward Hincks, Edwin Norris, Jules Oppert i William Henry Fox Talbot. W 1904 roku ekspedycja British Museum (Leonard W. King i Reginald Campbell Thompson) wykonała fotografie i odlewy, a w 1948 dokumentację uzupełnił George G. Cameron.
Powiązanie z Pismem
Księga Daniela, rozdział 6, rozgrywa się w realiach imperium medo-perskiego i posługuje się jego terminologią administracyjną. Otwiera ją zdanie:
„Dariuszowi spodobało się ustanowić nad królestwem stu dwudziestu satrapów, którzy byliby po całym królestwie” (Dn 6,1, UBG).
Słowo „satrapa” (staroperskie chszatrapawan, „obrońca władztwa”) to autentyczny termin achemeńskiej administracji — a właśnie Dariusz I, autor inskrypcji z Behistun, przeprowadził wielką reorganizację imperium na prowincje-satrapie. W napisie wymienia on ponad dwadzieścia podległych mu krain. Daniel 6 odwołuje się też do specyficznej cechy perskiego prawa:
„I tak teraz, królu, zatwierdź to prawo i podaj go na piśmie, aby było nieodwołalne według prawa Medów i Persów, które nie może być cofnięte” (Dn 6,8, UBG).
To niezmienność „prawa Medów i Persów” — motyw obcy monarchiom, w których słowo króla było prawem doraźnym, a dobrze osadzony w perskiej kulturze prawnej. Ciekawostką jest, że aramejską wersję tekstu z Behistun odnaleziono na papirusie w Elefantynie w Egipcie — a przecież właśnie po aramejsku spisano znaczną część Księgi Daniela (Dn 2,4b–7,28). W tych samych realiach Daniel „trzy razy dziennie klękał na kolanach, modlił się i chwalił swego Boga” (Dn 6,10, UBG), zwrócony ku Jerozolimie — wierny Jahwe mimo królewskiego dekretu.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne (konsensus): istnienie, datowanie i trójjęzyczny charakter inskrypcji; jej kluczowa rola w odczytaniu pisma klinowego; autorstwo Dariusza I Wielkiego; lokalizacja i zachowanie in situ; realność perskiego systemu satrapów i „niezmiennego prawa Medów i Persów” jako tła kulturowego Księgi Daniela.
Dyskutowane: Trzeba wyraźnie powiedzieć, że Dariusz z Behistun to Dariusz I Achemenida, Pers, który wstąpił na tron w 522 p.n.e. — a więc kilkanaście lat po upadku Babilonu (539 p.n.e.). Nie jest to ta sama postać co „Dariusz Med” z Daniela, którego księga umieszcza tuż po zdobyciu Babilonu, przed Cyrusem (Dn 5,31; 6,28). Tożsamość Dariusza Meda pozostaje jednym z najżywiej dyskutowanych zagadnień. Proponowane rozwiązania to m.in. utożsamienie go z Gubaru/Ugbaru (Gobryasem) — namiestnikiem działającym z ramienia Cyrusa — potraktowanie „Dariusza” jako tytułu lub tronowego imienia (np. dla samego Cyrusa albo dla Kyaksaresa II), albo uznanie postaci za problematyczną historycznie przez część badaczy krytycznych. Sporna jest też liczba: Daniel mówi o 120 satrapach, podczas gdy późniejszy podział Dariusza I obejmował ok. 20 wielkich satrapii (mogą to być jednak różne szczeble administracji). Inskrypcja z Behistun nie rozstrzyga tego sporu — dostarcza tła, nie dowodu.
Znaczenie
Główna waga inskrypcji jest metodologiczna. To ona — jako czytelny tekst wielojęzyczny — pozwoliła odczytać najpierw staroperski, a przez niego elamicki i babiloński, otwierając całą asyriologię. Bez Behistun nie umielibyśmy przeczytać ani Cylindra Cyrusa, ani Kroniki Nabonida, ani setek tabliczek, które oświetlają świat Starego Testamentu — imperia Babilonu i Persji, deportacje, dekrety o powrocie wygnańców. W tym sensie Behistun stoi u źródeł nowoczesnej archeologii biblijnej.
Dla czytelnika Pisma płynie stąd trzeźwy wniosek: inskrypcja nie „potwierdza cudu” z lwiej jamy ani nie identyfikuje Dariusza Meda. Pokazuje natomiast, że autor Księgi Daniela porusza się w autentycznych realiach perskiej administracji — satrapowie, dekrety spisane na piśmie, nieodwołalne prawo Medów i Persów. To zgodność tła, a nie mechaniczny „dowód”. Świadectwo pozostaje po stronie Pisma i wiary w Jahwe, Boga, który — jak wyznał sam król — „wyrywa i wybawia, czyni znaki i cuda na niebie i na ziemi” (Dn 6,27, UBG).
Źródła
- Behistun Inscription — World History Encyclopedia (worldhistory.org)
- Behistun Inscription — Wikipedia (en.wikipedia.org)
- Bisotun — UNESCO World Heritage Centre, wpis nr 1222 (whc.unesco.org)
- BISOTUN iii. Darius’s Inscriptions — Encyclopaedia Iranica (iranicaonline.org)
- Bisitun — Encyclopaedia Britannica (britannica.com)
- Henry Rawlinson — Linda Hall Library, „Scientist of the Day” (lindahall.org)
- Daniel 6:1 — Who is Darius the Mede? — Reading Acts (readingacts.com)
- Who Was Darius the Mede? — The Good Book Blog, Biola University (biola.edu)
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Księga Daniela 6 (research/bible-ubg.json)
Uwaga: dokładna liczba wierszy wersji elamickiej, liczba satrapii oraz identyfikacja Dariusza Meda są przedmiotem dyskusji naukowej i teologicznej; powyżej oznaczono je jako dyskutowane.