Manasses, syn Ezechiasza, zapamiętany został w Piśmie jako król o najdłuższym panowaniu w dziejach Judy — i zarazem jako ten, który sprowadził na naród najgłębsze bałwochwalstwo. Biblia opisuje go od strony duchowej: jako władcę czyniącego zło w oczach Jahwe (w UBG oddawanego jako PAN). Historię polityczną jego rządów uzupełniają natomiast dokumenty spoza Pisma — inskrypcje dwóch potężnych królów Asyrii, Asarhaddona i Aszurbanipala, które wprost wymieniają „Manassesa, króla Judy” jako ich wasala.
Czym jest to odkrycie
Chodzi o klinowe teksty na glinianych pryzmach i cylindrach, spisane w języku akadyjskim w VII wieku przed Chr., które dwukrotnie i niezależnie odnotowują imię judzkiego króla.
- Inskrypcja Asarhaddona (panował 681–669 przed Chr.). W relacji budowlanej opisującej wznoszenie pałacu w Niniwie król wylicza dwudziestu dwóch wasalnych władców regionu Hatti (wybrzeża i lądu na zachód od Eufratu), którym rozkazał dostarczyć materiały budowlane. Wśród nich pojawia się Menasî (Me-na-si-i) šar Iaudi — „Manasses, król Judy”. Wasale mieli sprowadzić wielkie belki oraz cienkie deski z drzew cedrowych i sosnowych z gór Libanu i Sirary, a także bloki kamienne.
- Inskrypcja Aszurbanipala (panował 669–627 przed Chr.), znana zwłaszcza z tzw. Cylindra Rassama (Prism A) oraz Pryzmy C. W opisie wyprawy przeciw Egiptowi (ok. 667 przed Chr., przeciwko faraonowi Taharce/Tirhaka) wymienionych jest ponownie dwudziestu dwóch królów wybrzeża i lądu, w tym „Manasses, król Judy”. Mieli oni przynieść ciężką daninę, oddać pokłon oraz dostarczyć wojsko i okręty na potrzeby asyryjskiej kampanii.
Zabytki pochodzą z ruin Niniwy (wzgórze Kujundżik nad Tygrysem, dzisiejszy północny Irak). Cylinder Rassama został znaleziony w 1854 roku przez Hormuzda Rassama w tzw. Pałacu Północnym Aszurbanipala (do zbiorów British Museum trafił w 1878 roku); teksty Asarhaddona pochodzą z tych samych XIX-wiecznych brytyjskich wykopalisk w Niniwie. Oryginały przechowuje dziś przede wszystkim British Museum w Londynie. Warto podkreślić: to jedyne pozabiblijne teksty, które wprost nazywają go „Manasses, król Judy”. Znane są wprawdzie także nieliczne pieczęcie z napisem „należący do Manassesa, syna króla”, wiązane niekiedy z jego współregencją z ojcem, pochodzą one jednak z rynku antykwarycznego (bez pewnego kontekstu wykopaliskowego), a ich przypisanie właśnie temu Manassesowi pozostaje niepewne.
Powiązanie z Pismem
Biblijna relacja o Manassesie otwiera się od jego wyjątkowo długiego panowania — co dobrze koresponduje z tym, że jego imię pojawia się u dwóch kolejnych królów Asyrii, obejmując wiele dziesięcioleci asyryjskiej dominacji nad Judą:
„Manasses miał dwanaście lat, kiedy zaczął królować, i królował pięćdziesiąt pięć lat w Jerozolimie. Jego matka miała na imię Chefsiba.” (2 Krl 21,1, UBG)
Tytulatura z inskrypcji — „Manasses, król Judy” — brzmi niemal identycznie jak formuła, którą posługuje się natchniony autor Ksiąg Królewskich:
„Ponieważ Manasses, król Judy, dopuścił się tych obrzydliwości (…) a przywiódł Judę do grzechu przez swoje bożki” (2 Krl 21,11, UBG)
Równoległa relacja z 2 Księgi Kronik dodaje wątek, którego Księga Królewska nie porusza — uprowadzenie króla przez Asyryjczyków:
„Dlatego Pan sprowadził na nich dowódców wojska króla Asyrii, którzy pojmali Manassesa spośród cierni, zakuli go w łańcuchy i zaprowadzili do Babilonu.” (2 Krn 33,11, UBG)
Trzeba tu być precyzyjnym: inskrypcje asyryjskie potwierdzają wasalny status Manassesa, ale nie opisują jego uwięzienia. To dwa różne poziomy świadectwa, których nie należy ze sobą mylić.
Co pewne, a co dyskutowane
Ustalone (konsensus). Wśród asyriologów i historyków starożytnego Bliskiego Wschodu panuje zgoda, że oba teksty rzeczywiście wymieniają króla Judy imieniem Manasses. Jest to solidne, pozabiblijne potwierdzenie, że taki władca istniał, panował w Judzie w VII wieku przed Chr. i był wasalem Asyrii — dostarczał daninę, materiał budowlany oraz wojsko. Obraz ten spójnie wpisuje się w biblijne przedstawienie długiego panowania Judy pod cieniem asyryjskiej potęgi.
Dyskutowane. Największy znak zapytania dotyczy uwięzienia Manassesa w Babilonie (2 Krn 33,11). Żaden znany dziś tekst asyryjski o tym nie wspomina. Uczeni proponują różne tła historyczne: wezwanie wasali na uroczystość przysięgi wierności za Asarhaddona (traktat sukcesyjny, ok. 672 przed Chr.) albo represje związane z buntem Szamasz-szum-ukina (652–648 przed Chr.). Są to jednak hipotezy rekonstrukcyjne, nie fakt potwierdzony inskrypcją. Podobnie ostrożnie należy traktować dawniejsze, popularne twierdzenia (spotykane w literaturze apologetycznej), jakoby Asarhaddon „deportował” Manassesa — teksty mówią o dostawie materiałów i daniny, nie o wygnaniu.
Uczciwie zaznaczmy też, że samo odnalezienie imienia króla nie „udowadnia Biblii” jako całości. Potwierdza natomiast konkretny, sprawdzalny szczegół: postać i polityczne położenie realnego władcy.
Znaczenie
Wartość tego odkrycia jest podwójna. Po pierwsze, zakotwicza biblijnego Manassesa w twardej chronologii asyryjskiej — jego imię można umieścić obok dat panowania Asarhaddona i Aszurbanipala, co pomaga precyzyjniej datować dzieje Judy. Po drugie, pokazuje, jak Pismo i dokumenty imperiów opowiadają o tym samym człowieku z dwóch różnych perspektyw: kronikarze asyryjscy widzą uległego wasala wśród dwudziestu dwóch królów, natomiast natchniony autor patrzy głębiej — na wierność albo niewierność wobec Jahwe. Dla czytelnika stojącego na gruncie sola scriptura jest to zachęta, by ufać rzetelności historycznego tła biblijnej narracji, a zarazem pamiętać, że jej właściwym tematem pozostaje relacja człowieka z Bogiem. Znamienne, że ten sam Manasses, którego Asyria zapamiętała jako dostawcę daniny, według 2 Krn 33 ukorzył się w niewoli i „uznał, że Pan jest Bogiem” (2 Krn 33,13, UBG).
Źródła
- Associates for Biblical Research, „Israelite Kings in Assyrian Inscriptions” — biblearchaeology.org.
- Bible Archaeology Report, „King Manasseh: An Archaeological Biography” (2021) — biblearchaeologyreport.com.
- J. B. Pritchard (red.), Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament (ANET) — tłumaczenia tekstów budowlanych Asarhaddona i Cylindra Rassama Aszurbanipala.
- The British Museum, Londyn — Cylinder Rassama (Prism A Aszurbanipala) oraz pryzmy Asarhaddona z Niniwy (Kujundżik).
- Pismo Święte: 2 Krl 21 oraz 2 Krn 33 — Uświęcona Biblia Gdańska (UBG).