Pojedynek Dawida z Goliatem to jedna z najbardziej znanych kart Pisma. Filistyński wojownik pochodził z Gat — jednego z pięciu głównych miast Filistynów. Przez lata sceptycy pytali, czy imię takie jak „Goliat” mogło w ogóle funkcjonować w filistyńskim świecie epoki żelaza. Odkrycie z Tell es-Safi, utożsamianego z biblijnym Gat, wnosi do tej dyskusji konkretny, materialny głos — trzeba go jednak odczytać uczciwie, bez nadinterpretacji.
Czym jest odkrycie
Tell es-Safi to rozległe stanowisko w Szefeli (Nizinie Judzkiej), między Aszkelonem a Bet Szemesz, powszechnie identyfikowane z filistyńskim Gat — miastem Goliata. Systematyczne wykopaliska prowadzi tam od 1996 r. Tell es-Safi/Gath Archaeological Project pod kierunkiem prof. Arena M. Maeira z Uniwersytetu Bar-Ilan. Badania odsłoniły duże, silnie ufortyfikowane miasto epoki żelaza I i II — prawdopodobnie jedno z największych na tym obszarze aż do jego zniszczenia.
W sezonie 2005 zespół wydobył niewielki, lecz ważny zabytek: ostrakon — skorupę ceramicznej misy z wyrytym napisem. Inskrypcję zapisano wczesnym pismem alfabetycznym (tzw. protokananejskim / starokananejskim) i zawiera ona dwa imiona: ʾLWT (אלות) oraz WLT (ולת). Znaleziono ją w dobrze określonym kontekście stratygraficznym, poniżej warstwy zniszczenia miasta (wiązanej z najazdem Chazaela z Aram-Damaszku, ok. 830 r. p.n.e.), co pozwoliło datować napis na przełom epoki żelaza I i wczesnej epoki żelaza IIA — orientacyjnie na przełom X/IX w. p.n.e. Badacze określili go jako najstarszą znaną inskrypcję alfabetyczną z filistyńskiego stanowiska epoki żelaza pochodzącą z pewnego kontekstu.
Naukowe opracowanie ukazało się w 2008 r. w prestiżowym „Bulletin of the American Schools of Oriental Research” (BASOR 351) — autorami byli A. M. Maeir, S. J. Wimmer, A. Zukerman i A. Demsky. Zabytek, jak wszystkie znaleziska z tego stanowiska, pozostaje w gestii projektu wykopaliskowego i podlega izraelskiemu prawu o starożytnościach; nie jest to eksponat „muzealny”, lecz przedmiot naukowej dokumentacji.
Powiązanie z Pismem
Znaczenie ostrakonu polega na tym, że oba imiona — ʾLWT i WLT — są filologicznie pokrewne imieniu Goliat (hebr. Goljat, גלית). To imiona niesemickie, o rodowodzie anatolijsko-egejskim, co dobrze pasuje do znanego skądinąd „morskiego”, egejskiego pochodzenia Filistynów. Innymi słowy: napis pokazuje, że imiona „typu Goliat” były w Gat w użyciu w tej samej epoce i kulturze filistyńskiej, w której umieszcza Goliata narracja biblijna.
Biblia wielokrotnie wiąże Goliata właśnie z tym miastem:
„Wtedy z obozu Filistynów wyszedł pewien wojownik z Gat imieniem Goliat, wysoki na sześć łokci i jedną piędź.” (1 Sm 17,4, UBG)
„Gdy z nimi rozmawiał, oto wojownik imieniem Goliat, Filistyn z Gat, wystąpił z szeregów filistyńskich i zaczął wypowiadać te same słowa. I Dawid to usłyszał.” (1 Sm 17,23, UBG)
Sedno tej opowieści nie leży w rozmiarach wojownika ani w broni, lecz w tym, w czyim imieniu staje Dawid. On sam ujmuje to jednoznacznie:
„Wtedy Dawid odpowiedział Filistynowi: Ty przychodzisz do mnie z mieczem, włócznią i tarczą, a ja przychodzę do ciebie w imię Pana zastępów, Boga wojsk Izraela, któremu rzuciłeś wyzwanie.” (1 Sm 17,45, UBG)
To imię — Jahwe (PAN) zastępów — jest w tej scenie prawdziwym bohaterem. Archeologia nie „zastępuje” tego przesłania; co najwyżej osadza je w wiarygodnym tle historycznym.
Co pewne, a co dyskutowane
Rzetelność wymaga wyraźnego rozdzielenia faktów od interpretacji.
- Względnie pewne: Tell es-Safi jest powszechnie utożsamiane z biblijnym Gat. Ostrakon jest autentyczny, pochodzi z pewnego kontekstu i został wiarygodnie datowany. Zapisano na nim dwa niesemickie imiona formalnie pokrewne imieniu „Goliat”.
- Ostrożny wniosek: odkrycie potwierdza, że imiona „typu Goliat” (niesemickie, anatolijsko-egejskie) były używane w filistyńskim Gat w epoce żelaza IIA — czyli w okolicach czasu, który zakłada narracja o Dawidzie (choć sam napis jest o mniej więcej stulecie późniejszy od zakładanego pojedynku).
- Dyskutowane / czego to NIE dowodzi: na ostrakonie nie ma słowa „Goliat” i nie wymienia on biblijnego Goliata. Odkrycie nie dowodzi, że Goliat z 1 Samuela 17 istniał ani że pojedynek odbył się tak, jak opisano. Sam prof. Maeir stanowczo prostował sensacyjne nagłówki o „inskrypcji Goliata”, podkreślając, że „Goliat” z ostrakonu to nie biblijny Goliat.
- Spór szczegółowy: dokładna etymologia imienia jest przedmiotem debaty — wskazywano m.in. na związek z lidyjskim imieniem królewskim Alyattes oraz na karyjskie imię Uliat; R. D. Woodard rekonstruuje praformę *Walwatta jako wspólnego przodka hebrajskiego Goliata i lidyjskiego Alyattesa. Także sam odczyt niektórych liter bywa dyskutowany.
Znaczenie
Wobec dawnych twierdzeń, że imię „Goliat” to późny, zmyślony dodatek obcy filistyńskiej rzeczywistości, ostrakon z Gat pokazuje coś przeciwnego: takie imię było „u siebie” — wśród Filistynów, w Gat, we właściwej epoce. To nie jest „dowód na Biblię”, lecz mocna przesłanka historyczno-kulturowa, że biblijni autorzy znali realia świata, który opisywali, i posługiwali się autentycznymi, lokalnymi imionami.
Dla czytelnika stojącego na gruncie sola scriptura płynie stąd trzeźwa lekcja: nasza pewność opiera się na wiarygodności Słowa, nie na łopacie archeologa. Znaleziska takie jak ostrakon z Tell es-Safi nie „ratują” Pisma — one raz po raz pokazują, że jego świat jest realny, a szczegóły osadzone w historii. Ostatnie słowo pozostaje jednak tam, gdzie stawia je sam tekst: „cała ziemia pozna, że jest Bóg w Izraelu” (1 Sm 17,46, UBG).
Źródła
- Maeir, A. M., Wimmer, S. J., Zukerman, A., Demsky, A. (2008), „A Late Iron Age I/Early Iron Age II Old Canaanite Inscription from Tell eṣ-Ṣâfī/Gath, Israel: Palaeography, Dating, and Historical-Cultural Significance”, Bulletin of the American Schools of Oriental Research (BASOR) 351, s. 39–71.
- Tell es-Safi/Gath Archaeological Project (kier. Aren M. Maeir, Uniwersytet Bar-Ilan) — blog projektu: gath.wordpress.com (m.in. komentarz do doniesień o „inskrypcji Goliata”, 2006; nota o etymologii imienia Goliat, 2013).
- Bar-Ilan University, „25 Years of Excavations at Tell-es-Safi/Gath” (biu.ac.il/en/article/9429).
- Hasło „Tell es-Safi inscription”, Wikipedia (dane podstawowe i bibliografia).
- Biblia, Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 1 Samuela 17.