Stela Merenptaha znana jest przede wszystkim jako najstarsza pozabiblijna wzmianka o „Izraelu”. Mniej znany jest jej możliwy odpowiednik obrazowy: seria płaskorzeźb wojennych na ścianach świątyni w Karnaku, w których część badaczy dostrzega scenę pokonanego Izraela z czasów faraona Merenptaha. To hipoteza pociągająca, ale — jak od razu trzeba zaznaczyć — do dziś sporna. Przyjrzyjmy się uczciwie temu, co wiemy, a czego nie.
.jpg){kind=link}
Czym jest odkrycie
Chodzi o reliefy bitewne wykute na zewnętrznej, zachodniej ścianie tzw. Cour de la Cachette (Dziedzińca Skrytki) w wielkiej świątyni Amona w Karnaku, w dzisiejszym Luksorze w Egipcie. Same płaskorzeźby były znane od dawna i długo przypisywano je Ramzesowi II, ojcu Merenptaha.
Przełom przyniosła praca egiptologa Franka J. Yurco. W latach 70. XX wieku ponownie przeanalizował on te sceny i doszedł do wniosku, że nie należą do Ramzesa II, lecz do Merenptaha (panował ok. 1213–1203 p.n.e.). Swoje ustalenia opublikował naukowo jako „Merenptah’s Canaanite Campaign” (JARCE 23, 1986), a spopularyzował w głośnym artykule „3 200-letni obraz Izraelitów znaleziony w Egipcie” (Biblical Archaeology Review, 1990). Yurco powiązał reliefy z kampanią kananejską opisaną na steli Merenptaha, datowaną na 5. rok jego panowania (ok. 1208 p.n.e.).
Na ścianie widnieją cztery główne sceny bitewne. Pierwsza jest podpisana w inskrypcji jako Aszkelon; dwie kolejne Yurco zidentyfikował (już bez podpisów) jako Gezer i Jano’am. Wszystkie trzy przedstawiają szturm na obwarowane miasto. Scena czwarta jest inna: to walka w otwartym, pagórkowatym terenie z grupą ludzi, bez atakowanego miasta. To właśnie ten panel Yurco utożsamił z „Izraelem” ze steli — argumentując, że na steli Izrael jako jedyny opatrzony jest hieroglificznym wyznacznikiem „ludu” (grupy etnicznej), a nie „krainy” czy miasta-państwa.
Same reliefy pozostają na miejscu (in situ) na ścianie w Karnaku. Stela Merenptaha, odkryta przez Flindersa Petriego w 1896 r. w Tebach, przechowywana jest w Muzeum Egipskim w Kairze.
Powiązanie z Pismem
Stela — a według Yurco także reliefy — umieszcza lud o nazwie Izrael w Kanaanie u schyłku XIII wieku p.n.e. To dokładnie horyzont osadnictwa opisany w Piśmie: epoka Jozuego i Sędziów. Biblia przedstawia w tym okresie Izrael nie jako scentralizowane państwo z jednym miastem stołecznym, lecz jako przymierzową wspólnotę pokoleń zgromadzonych przed Jahwe. Właśnie taki obraz zamyka Księga Jozuego — zgromadzenie wszystkich plemion w Sychem:
„Potem Jozue zebrał wszystkie pokolenia Izraela w Sychem i zwołał starszych Izraela, jego naczelników, jego sędziów i jego przełożonych, a ci stawili się przed Bogiem.” (Joz 24,1, UBG)
Warto zauważyć zbieżność: egipski wyznacznik „ludu” przy słowie Izrael dobrze pasuje do biblijnego obrazu Izraela jako konfederacji pokoleń, a nie ukształtowanej monarchii. Nie znaczy to jednak, że relief „ilustruje” scenę z Księgi Jozuego — to raczej zgodność epoki i charakteru wspólnoty, a nie podpis pod konkretnym wydarzeniem biblijnym.
Co pewne, a co dyskutowane
Względnie pewne:
- Reliefy bitewne w Karnaku istnieją i są autentyczne.
- Stela Merenptaha istnieje, a większość uczonych czyta w niej nazwę „Izrael” jako lud w Kanaanie ok. 1208 p.n.e. — to najstarsza pozabiblijna wzmianka o Izraelu.
Dyskutowane:
- Czy reliefy w ogóle należą do Merenptaha. Nie wszyscy egiptolodzy przyjmują reatrybucję Yurco; m.in. Donald B. Redford bronił związku scen z Ramzesem II i kwestionował powiązanie reliefów ze stelą.
- Czy panel „otwartego terenu” przedstawia właśnie Izrael. Anson F. Rainey odrzucił tę identyfikację, twierdząc, że jest to ogólna scena plądrowania Kanaanu, a Izrael należy widzieć w postaciach koczowników Szasu z innej sceny. Nowsze prace (np. Dan’el Kahn) również lokują Izraelitów w scenach Szasu.
- Kluczowe zastrzeżenie: żadna z czterech scen nie jest podpisana słowem „Izrael”. Identyfikacja panelu jest więc wnioskiem interpretacyjnym, a nie faktem odczytanym z inskrypcji.
Znaczenie
Nawet gdyby odłożyć reliefy na bok, sama stela niezależnie kotwiczy istnienie ludu Izrael w Kanaanie w epoce Jozuego i Sędziów. To trwały, mocny punkt. Reliefy — jeśli Yurco ma rację — dodałyby do nazwy obraz: wizerunek Izraela jako ludu, a nie miasta. Trzeba jednak pozostać uczciwym: ten konkretny panel to hipoteza, wobec której poważni badacze zgłaszają sprzeciw.
Z perspektywy sola scriptura archeologia niczego Pismu nie „udowadnia” ani nie „zatwierdza” — Słowo Jahwe stoi mocą samego siebie. Dobrze jednak widzieć, że Izrael jest rozpoznawalny jako lud w ziemi Kanaan już w czasach, które Pismo opisuje. Strzeżmy się przy tym pokusy przeceniania: napis na steli to za mało, by rozstrzygnąć spór o reliefy, a i jednego, i drugiego nie należy przedstawiać jako „dowodu Biblii”.
Źródła
- Frank J. Yurco, „Merenptah’s Canaanite Campaign”, Journal of the American Research Center in Egypt 23 (1986), s. 189–215.
- Frank J. Yurco, „3,200-Year-Old Picture of Israelites Found in Egypt”, Biblical Archaeology Review 16/5 (1990), s. 20–38.
- Anson F. Rainey i Frank J. Yurco, „Which Picture Is the Israelites?”, Biblical Archaeology Review 17/6 (1991).
- Donald B. Redford, „The Ashkelon Relief at Karnak and the Israel Stela”, Israel Exploration Journal 36 (1986), s. 188–200.
- Michael G. Hasel, „Merenptah’s Inscriptions and Reliefs and the Origin of Israel”, w: The Near East in the Southwest (AASOR 58, 2003), s. 19–44.
- Hasło „Merneptah Stele”, Wikipedia (en) — przegląd i kwestia wyznacznika „ludu”.
- Charles J. Conroy, „The 'Israel Stela’ of Merneptah”, cjconroy.net.