Prawie trzy stulecia przed Hammurabim, w mieście, którego ziggurat do dziś wznosi się nad południowym Irakiem, ktoś spisał na glinianej tabliczce zasadę inną niż „oko za oko” — za wybity ząb kazał zapłacić srebrem, nie oddać zębu za ząb. Tabliczka rozpadła się na kawałki i przeleżała dziesięciolecia niezauważona w muzealnym magazynie, a jej sens odczytano dopiero w połowie XX wieku. Co dokładnie mówi ten najstarszy zachowany zbiór praw ludzkości i dlaczego jego istnienie nakazuje ostrożność wobec „biblijnego prawa talionu” jako czegoś oczywistego dla starożytnego Bliskiego Wschodu?
Czym jest to „odkrycie”
Kodeks Ur-Nammu to zbiór sumeryjskich praw spisanych pismem klinowym, powstały w kręgu władzy króla Ur-Nammu, założyciela III dynastii z Ur (Ur III), panującego około 2112–2095/2094 p.n.e. Sam tekst datuje się na okres jego rządów lub tuż po nich, czyli mniej więcej 2100–2050 p.n.e. Zachowane egzemplarze to jednak późniejsze kopie szkolne z okresu staro-babilońskiego (ok. 1800 p.n.e.), a nie oryginalny dokument z czasów samego króla.
Zbiór otwiera rozbudowany prolog, w którym król — powołany przez bogów Nannę (bóstwo księżyca, patron Ur) i Utu (bóstwo słońca i sprawiedliwości) — chwali się zaprowadzeniem ładu: usunięciem nieuczciwych urzędników, ujednoliceniem miar i wag oraz obroną słabszych. Dalej następuje właściwy zbiór, szacowany na około 57 praw w formie kazuistycznej „jeśli ktoś… to…”, z których zrekonstruowano dotąd około 30. Za większość uszkodzeń ciała kodeks przewiduje grzywnę w srebrze, a nie odwet: za odcięty nos — dwie trzecie miny, za złamaną kość — jedną minę, za wybity ząb — dwa sykle, za odciętą stopę — dziesięć sykli. Najcięższe przestępstwa — zabójstwo, rozbój, cudzołóstwo i gwałt — nadal jednak karano śmiercią, więc „kodeks samych grzywien” to uproszczenie.
Historia odczytania jest równie ciekawa co sama treść. Fragmenty tabliczki Ni 3191 wykopano podczas wykopalisk Uniwersytetu Pensylwanii w Nippur (1889–1900) i trafiły do zbiorów muzealnych w Stambule, gdzie długo leżały nierozpoznane. Dopiero kurator F. R. Kraus zestawił dwa pasujące fragmenty, a sumerolog Samuel Noah Kramer, powiadomiony korespondencyjnie, w 1952 roku opublikował pierwszy przekład. Tabliczka była w ponad połowie zniszczona — dawało się odczytać tylko prolog i pięć praw. Dopiero w 1965 roku opublikował kolejne fragmenty z Ur, dzięki czemu zrekonstruowano już około 30 z 57 praw. Dziś tabliczki z Nippur i Sippar są w Stambulskich Muzeach Archeologicznych, fragmenty z Ur — w Muzeum Iraku w Bagdadzie, kolejny fragment z Sippar — w British Museum, a jeden egzemplarz — w prywatnej kolekcji Schøyen (budzi to zastrzeżenia wobec braku kontekstu wykopaliskowego). Kodeks wyprzedza Hammurabiego o blisko trzy stulecia i uznaje się go za najstarszy zachowany zbiór praw — starsze reformy Urukaginy (XXIV w. p.n.e.) znamy z jego własnych, współczesnych mu inskrypcji, ale nie zachował się z nich spisany kodeks praw.
Powiązanie z Pismem
Głównym punktem odniesienia jest Księga Wyjścia, rozdział 21, czyli tzw. Kodeks Przymierza — najstarszy zbiór praw w Torze, zapisany w tej samej kazuistycznej formie „jeśli ktoś…”, znanej całemu prawnemu światu Mezopotamii; Izrael formułował więc prawo językiem powszechnie zrozumiałym w regionie, nie w kulturowej izolacji. Zasada zastępowania odwetu odszkodowaniem, obecna u Ur-Nammu, ma odpowiednik w prawie o pobiciu: „A jeśli mężczyźni się pokłócą i jeden uderzy drugiego kamieniem lub pięścią, tak że ten nie umrze, ale musi położyć się w łóżku; To jeśli wstanie i będzie mógł chodzić po ulicy o lasce, ten, który uderzył, będzie niewinny; wypłaci mu tylko odszkodowanie i będzie łożyć na jego leczenie” (Wj 21,18–19 UBG) — dokładnie ta sama logika, co w tabliczce sprzed niemal czterech tysiącleci: szkodę cielesną wyrównuje się zapłatą i kosztami leczenia, bez odwetu.
Warto jednak zauważyć, że ten sam rozdział zawiera też słynną formułę: „Oko za oko, ząb za ząb, rękę za rękę, nogę za nogę” (Wj 21,24 UBG) — Tora, wbrew uproszczonemu skojarzeniu „Mezopotamia = grzywny, Biblia = talion”, w praktyce łączy obie zasady, podobnie jak Ur-Nammu łączy grzywny za drobne obrażenia z karą śmierci za najcięższe zbrodnie. Czy „oko za oko” to dosłowny odwet, czy formuła odszkodowania — to spór ciągnący się w tradycji rabinicznej od stuleci (Talmud, traktat Bawa Kamma). Wyrazistą różnicą pozostaje los niewolnika: „Jeśli ktoś uderzy w oko swego niewolnika lub w oko swojej niewolnicy, tak że je wybije, za jego oko wypuści go na wolność” (Wj 21,26 UBG) — Tora każe uwolnić poszkodowanego, nie tylko wypłacić odszkodowanie właścicielowi, czego w zbiorach mezopotamskich brak.
Ciekawe jest wreszcie podobieństwo idei, a nie tylko litery prawa. Prolog kodeksu Ur-Nammu głosi w przekładzie: „sieroty nie oddawano bogaczowi, wdowy nie oddawano możnemu” — król chwali się ochroną najsłabszych. Tora wymaga tego samego, ale jako nakazu samego Boga: „Nie będziecie dręczyć żadnej wdowy ani sieroty. Jeśli będziesz je dręczył, a one będą wołać do mnie, na pewno wysłucham ich wołania” (Wj 22,22–23 UBG). U psalmisty ta sama troska staje się opisem charakteru Boga: „Ojcem dla sierot i sędzią dla wdów jest Bóg w swym świętym przybytku” (Ps 68,5 UBG). Różnica jest teologicznie istotna: w Ur mówi o tym król, chwaląc własne rządy; w Torze mówi to sam Jahwe (PAN), stawiając się w roli osobistego obrońcy słabych.
Co pewne, a co dyskutowane
Poza sporem pozostaje istnienie kilku niezależnie zachowanych kopii tekstu (Nippur, Ur, Sippar), miejsca ich przechowywania (Stambuł, Bagdad, Londyn), historia odczytania przez Kramera (1952 i 1965), przybliżone datowanie na czasy III dynastii z Ur oraz ogólny charakter zbioru: forma kazuistyczna, przewaga grzywien za uszkodzenia ciała przy zachowaniu kary śmierci za najcięższe zbrodnie.
- Autorstwo. Prolog przypisuje prawa Ur-Nammu, ale część badaczy — w tym sam Kramer — sugerowała, że spisanie zbioru nastąpiło dopiero za rządów syna, Szulgiego, po śmierci ojca. Nowsze analizy skłaniają się ku powstaniu tekstu za życia Ur-Nammu, ale pewności nie ma.
- Rekonstrukcja treści. Żadna tabliczka nie zachowała całości — prawa składa się z fragmentów z Nippur, Ur i Sippar, a sumerolodzy (m.in. Martha T. Roth, Miguel Civil) proponują czasem odmienne odczytania uszkodzonych znaków.
- Status prawny zbioru. Jak przy Hammurabim, dyskutuje się, czy był to realnie stosowany kodeks, czy raczej pomnik ideologiczny i tekst dla szkół skrybów — wszystkie znane kopie to kopie szkolne, sporządzone długo po rzekomym wydaniu prawa.
- Uproszczenie „grzywny kontra talion”. Zestawienie „Mezopotamia karała grzywnami, Biblia — okiem za oko” nie oddaje złożoności żadnej ze stron: Ur-Nammu zachowuje karę śmierci za najcięższe zbrodnie, a Kodeks Przymierza w Wj 21 obficie posługuje się odszkodowaniem (w. 18–19, 22, 30, 32) obok talionu.
Dlatego status materiału określamy jako mieszany: istnienie, wiek i treść zabytku są potwierdzone niezależnie w wielu źródłach, natomiast autorstwo, rekonstrukcja uszkodzonych fragmentów i odczytanie relacji z prawem biblijnym pozostają przedmiotem dyskusji naukowej.
Znaczenie
Kodeks Ur-Nammu nie dowodzi, że Mojżesz „skądś przepisał” prawo — dzieli go od Wyjścia kilka wieków i inny język — ale pokazuje coś równie ważnego: idea spisanego prawa chroniącego słabszych, z jasno określonymi karami za konkretne przewinienia, była częścią wspólnego dziedzictwa prawnego Bliskiego Wschodu na długo przed Synajem. Prawo Mojżeszowe nie powstało w próżni kulturowej, lecz w świecie, który od wieków znał kazuistyczne „jeśli ktoś… to…” i ideę władcy broniącego sierot i wdów.
Tym wyraźniej widać, gdzie biblijne prawo odrywa się od tego wzorca. W Ur to władca chwali się swoją sprawiedliwością we wstępie do własnego pomnika; w Torze prawodawcą jest Bóg, a troska o wdowę, sierotę i cudzoziemca wynika z Jego charakteru — sam król izraelski miał obowiązek przepisać sobie Prawo i czytać je do końca życia (Pwt 17,18–19), a nie stać ponad nim. Zestawienie grzywien i talionu uczy też ostrożności wobec łatwych uogólnień: żadna z tych tradycji nie mieściła się w prostej etykietce „zemsta” albo „miłosierdzie”. Żmudne odczytanie tabliczek Ur-Nammu przypomina wreszcie, jak wiele o starożytnym prawie wciąż układamy z fragmentów — dosłownie, kawałek po kawałku.
Źródła
- Wikipedia, „Code of Ur-Nammu” — datowanie, prolog, przykłady praw, odkrycie Ni 3191 i fragmentów z Ur, muzea, spór o autorstwo Ur-Nammu/Szulgi.
- World History Encyclopedia, „Code of Ur-Nammu” — kontekst historyczny, prolog, porównanie z Hammurabim.
- Penn Museum Bulletin, „Law and Love…” — relacja Kramera z odczytania Ni 3191, rola F. R. Krausa.
- Wikipedia, „Ur-Nammu” — daty panowania, III dynastia z Ur, następstwo Szulgiego.
- History of Information, „The Ur-Nammu Law Code” — fakty o odkryciu, dacie i strukturze zbioru.
- Wikipedia, „Code of Hammurabi” — porównanie czasowe (ok. 1754 p.n.e.) i talion w prawie babilońskim.
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Wj 21,18–19.24.26; 22,22–23; Ps 68,5; Pwt 17,18–19.