Zanim na Synaju spisano przepisy o pożyczonym wole czy odszkodowaniu za kradzioną owcę, bardzo podobne paragrafy od pokoleń zapisywano klinem na glinianych tabliczkach w Mezopotamii. Czy prawodawstwo Pięcioksięgu powstało w prawnej próżni, czy raczej korzystało z powszechnie znanego, starszego wzorca? W Penn Museum w Filadelfii i w paryskim Luwrze przetrwały fragmenty kodeksu sumeryjskiego króla Lipit-Isztara – spisanego niemal dwieście lat przed słynniejszym kodeksem Hammurabiego.
Czym jest to „odkrycie”
Lipit-Isztar był piątym władcą dynastii z Isin, panującym najprawdopodobniej w latach ok. 1934–1924 p.n.e. (chronologia średnia). To on – jak głosi prolog przypisywanego mu zbioru praw – miał zostać wyznaczony przez bogów An i Enlil, by „ustanowić sprawiedliwość w kraju” i „siłą powstrzymać zbrodnię i przemoc”. Prolog wspomina też, że władca uwolnił niewolników z Nippur, Ur i Isin – gest znany z innych mezopotamskich „edyktów sprawiedliwości” ogłaszanych na początku panowania.
Sam zbiór praw to drugi najstarszy zachowany kodeks prawny na świecie – starszy jest tylko kodeks Ur-Nammu. Tekst ma trójdzielną budowę znaną też z późniejszego kodeksu Hammurabiego: prolog legitymizujący władzę króla, właściwe prawa w formie kazuistycznej („jeśli człowiek…, to…”) oraz epilog z błogosławieństwem dla szanujących tekst i przekleństwem dla tych, którzy go zniszczą. Zachowało się w całości lub części ok. 38 paragrafów z szacowanych pierwotnie do pięćdziesięciu; dotyczą sadów i pól, zbiegłych niewolników, fałszywych oskarżeń, opieki nad dziećmi, małżeństwa, dziedziczenia oraz wynajmu wołów.
Tabliczki pochodzą z Nippur, wykopanego przez ekspedycje Uniwersytetu Pensylwanii prowadzone w latach 1889–1900. Trzy fragmenty (katalogowane m.in. jako CBS 100, 101 i 102, przy czym dwa pierwsze to niemal identyczne kopie) trafiły do Penn Museum, gdzie przez pół wieku leżały nierozpoznane – dopiero w latach 1947–1948 asyriolog Francis R. Steele powiązał je z innymi fragmentami i opublikował pierwszą pełną rekonstrukcję tekstu. Fragment z prologiem (AO 5473, znany też jako TCL 15,34) znajduje się w paryskim Luwrze, tuż obok słynnej steli z kodeksem Hammurabiego. Łącznie znanych jest dziś ok. dwudziestu fragmentarycznych tabliczek z tego tekstu – większość to najprawdopodobniej szkolne kopie uczniów-skrybów, a nie oryginał wystawiony publicznie za życia króla.
Co istotne, żadne z zachowanych praw nie przewiduje kary śmierci – w przeciwieństwie do części paragrafów Hammurabiego. Dominuje logika odszkodowania w srebrze: kto ukradnie w sadzie, płaci określoną liczbę szekli; kto fałszywie oskarży bliźniego, ponosi karę, jaką chciał ściągnąć na niego.
Powiązanie z Pismem
Temat wiąże się z rozdziałem 22 Księgi Wyjścia – częścią tzw. Kodeksu Przymierza (Wj 20,23–23,19), zbioru praw przekazanych Izraelowi wkrótce po wyjściu z Egiptu. Podobieństwo w formie jest uderzające: podobnie jak u Lipit-Isztara, wiele przepisów Kodeksu Przymierza ma kazuistyczną budowę „jeśli… to…” – dotyczy to zwłaszcza kradzieży zwierząt, sporów o zgubione mienie czy odpowiedzialności za pożyczone bydło, czyli codzienności rolniczej wspólnoty.
Weźmy przepis o kradzieży inwentarza: „Jeśli ktoś ukradnie wołu lub owcę i zabije je albo sprzeda, odda pięć wołów za jednego wołu i cztery owce za jedną owcę” (Wj 22,1 UBG) – zasada wielokrotnego odszkodowania przypomina logikę paragrafów Lipit-Isztara o karze za kradzież w sadzie, choć proporcje są inne. Podobnie brzmi zasada rozstrzygania sporu o własność: „W każdej spornej sprawie o wołu, osła, owcę, szatę czy jakąkolwiek zgubę, gdyby ktoś powiedział, że to jest jego, sprawa obydwu ma trafić do sędziów; kogo sędziowie uznają winnym, ten wynagrodzi podwójnie swemu bliźniemu” (Wj 22,9 UBG). Podobna jest też odpowiedzialność za wypożyczone zwierzę, bliska mezopotamskim przepisom o wynajętych wołach: „Jeśli ktoś pożyczy zwierzę od swego bliźniego, a ono zostanie okaleczone lub zdechnie podczas nieobecności jego właściciela, musi wypłacić odszkodowanie. Jeśli jego właściciel był przy nim, nie zapłaci; a jeśli było wynajęte, zapłaci tylko za wynajem” (Wj 22,14–15 UBG).
Także temat niewolnictwa, tak eksponowany w prologu Lipit-Isztara (uwolnienie niewolników jako gest sprawiedliwego władcy), ma swój odpowiednik w prawie Izraela – choć w innej ramie teologicznej. Prawo hebrajskie ogranicza czas niewoli rodaka i nakazuje jego uwolnienie: „Jeśli kupisz niewolnika – Hebrajczyka, sześć lat będzie ci służyć, a w siódmym roku wyjdzie na wolność bez wykupu” (Wj 21,2 UBG). Różnica jest jednak zasadnicza: u Lipit-Isztara sprawiedliwość i uwolnienie niewolników są aktem łaski króla wobec poddanych, u Izraela – nakazem samego Jahwe (PAN), wynikającym wprost z pamięci o własnym niewolnictwie w Egipcie (Wj 22,21).
Nie ma dowodu, że autorzy biblijni znali akurat ten sumeryjski tekst czy że go „przepisywali” – kodeks Lipit-Isztara przestał być kopiowany na długo przed powstaniem większości ksiąg biblijnych. Chodzi raczej o wspólną, wielowiekową tradycję prawną starożytnego Bliskiego Wschodu, w której forma kazuistyczna i odszkodowanie zamiast zemsty były standardem – a Izrael, żyjąc w tym samym kręgu kulturowym, posługiwał się znajomym „językiem prawnym”, nadając mu własną treść teologiczną.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest istnienie i lokalizacja artefaktów: fragmenty tabliczek z tekstem kodeksu, pochodzące z wykopalisk w Nippur, znajdują się w zbiorach Penn Museum (m.in. CBS 100, 101, 102) oraz Luwru (AO 5473 z prologiem). Datowanie na panowanie Lipit-Isztara (ok. 1934–1924 p.n.e., chronologia średnia) jest powszechnie przyjęte, a strukturę prolog–prawa–epilog i sporą część treści zrekonstruowano i przetłumaczono (Steele 1948, Roth 1995, Wilcke 2014).
- Czy istniał oryginalny monument. Część opracowań (za Marthą Roth) mówi o oryginalnej steli z ciemnego kamienia wystawionej w Nippur, z której przetrwały dwa fragmenty. Katalog Luwru opisuje jednak zachowany fragment prologu (AO 5473) jako zwykłą glinę, a inne źródła wskazują, że wszystkie ok. dwudziestu znanych dziś tabliczek to najpewniej szkolne kopie skrybów, a monument publicznie eksponowany za życia króla w ogóle się nie zachował lub nigdy nie istniał jako kamienna stela. Kwestia jest nierozstrzygnięta.
- Dokładna liczba paragrafów. Źródła podają różne liczby zachowanych praw – od 37–38 (Penn Museum, katalog Luwru) do „niemal pięćdziesięciu” (Wikipedia za Wilcke) – zależnie od tego, czy liczy się tylko fragmenty kompletne, czy numerację obejmującą luki w tekście.
- Charakter powiązania z prawem biblijnym. Nie ma sporu co do formalnego podobieństwa (kazuistyka, odszkodowania, troska o słabszych), jest spór o to, na ile Kodeks Przymierza powstał pod bezpośrednim wpływem starszych tradycji mezopotamskich, a na ile to efekt niezależnego rozwoju wspólnej, regionalnej kultury prawnej, do której Izrael miał dostęp pośrednio – poprzez zwyczaj, a nie znajomość konkretnych tekstów klinowych. Dochodzi do tego odrębny spór o datowanie samego Kodeksu Przymierza w biblistyce historyczno-krytycznej, co dodatkowo utrudnia ocenę kierunku i siły ewentualnego wpływu.
Znaczenie
Kodeks Lipit-Isztara pokazuje, że zapisane prawo w formie „jeśli – to”, chroniące własność i rozstrzygające spory sąsiedzkie, funkcjonowało w Mezopotamii już na kilka wieków przed powstaniem znanych nam dziś ksiąg Tory. To ważny kontekst do czytania biblijnego prawa: Izrael nie „wynalazł” kazuistycznej formy prawnej ani troski o odszkodowanie zamiast odwetu – korzystał ze wspólnego repertuaru prawnego swojej epoki i regionu.
Zarazem właśnie na tle takich tekstów najlepiej widać, co w prawie biblijnym jest inne: u Sumerów źródłem prawa jest wola i łaska króla, budująca jego prestiż wobec bogów i poddanych; w Kodeksie Przymierza prawodawcą jest sam Jahwe (PAN), a troska o cudzoziemca, wdowę i sierotę wynika wprost z doświadczenia niewoli w Egipcie, nie z wielkoduszności władcy. Znajomość takich paraleli pozwala czytać biblijne prawo bez dwóch skrajności: ani jako tekst bez żadnego kontekstu historycznego, ani jako zwykłe zapożyczenie – lecz jako głos osadzony w realnej kulturze prawnej Bliskiego Wschodu, a przy tym wyraźnie się od niej odróżniający.
Źródła
- Code of Lipit-Ishtar – Wikipedia – historia, struktura i datowanie kodeksu, z odniesieniami do prac Marthy Roth i Clausa Wilcke.
- „Law and Love, A Hymn, A Prayer, and a Word to the Wise” – Penn Museum Bulletin – identyfikacja tabliczek z Nippur przez Francisa Steele’a.
- „The Oldest Written Code” – The Museum Journal (Penn Museum) – wczesna publikacja o tabliczkach CBS 100–102 i porównanie z kodeksem Hammurabiego.
- Law Code of Lipit-Ishtar – katalog obiektu, Penn Museum – dane katalogowe fragmentu w zbiorach Penn Museum.
- Tablette: prologue du code de lois de Lipit-Ishtar (AO 5473) – katalog kolekcji Luwru – dane inwentarzowe fragmentu z prologiem.
- Code of Lipit-Ištar (tłum. ang.) – Wikisource – tekst poszczególnych paragrafów kodeksu.
- Lipit-Ishtar Law Code – Center for Online Judaic Studies – fragmenty kodeksu w kontekście prawa starożytnego Bliskiego Wschodu.
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Wj 21,2; Wj 22,1.9.14–15; Wj 22,21.