Matka ukrywa niemowlę, wkłada je do koszyka uszczelnionego smołą i puszcza z nurtem rzeki, a dziecko zostaje wyłowione i wychowane przez kogoś obcego. Brzmi jak początek Księgi Wyjścia — ale to streszczenie mezopotamskiej opowieści o narodzinach Sargona z Akadu, spisanej klinowym pismem na tabliczkach starszych niż niejeden zwój biblijny. Czy Mojżesz „pożyczył” swoją historię od asyryjskiego króla? A może obie opowieści czerpią z czegoś znacznie starszego?
Czym jest to „odkrycie”
Mowa o tekście zwanym dziś Legendą o narodzinach Sargona (ang. Sargon Birth Legend). To krótka, pisana w pierwszej osobie „autobiografia” Sargona z Akadu (akad. Šarru-kīn, „prawdziwy” lub „prawowity król”), historycznego władcy, który w XXIV–XXIII w. p.n.e. zbudował pierwsze znane imperium w Mezopotamii. Sama postać Sargona jest jak najbardziej realna — legendarna jest natomiast opowieść o jego narodzinach, którą tekst wkłada w jego usta.
Zachowany fragment (znane są tylko dwie pierwsze kolumny) brzmi mniej więcej tak: matka Sargona była entu — wysoką kapłanką zobowiązaną do bezżenności — a ojca „nie znał”. Miasto Azupiranu leżało nad Eufratem. Kapłanka poczęła go w tajemnicy i w tajemnicy urodziła, po czym:
- włożyła go do koszyka z trzciny,
- uszczelniła zamknięcie smołą (bitumen),
- puściła z nurtem rzeki.
Rzeka zaniosła dziecko do Aqqiego (Akkiego), „czerpacza wody”, który wyłowił je, zaczerpując wiadrem, wychował jak własnego syna i uczynił ogrodnikiem. Podczas pracy w ogrodzie pokochała Sargona bogini Isztar — i tak, jak głosi tekst, chłopiec z koszyka został królem.
To nie jest zapis współczesny Sargonowi. Tekst należy do mezopotamskiego gatunku narû — fikcyjnej „autobiografii królewskiej” spisywanej wieki po śmierci bohatera (gatunek ten opisywał m.in. asyriolog O. R. Gurney). Znamy go z czterech fragmentarycznych tabliczek: trzech z okresu nowoasyryjskiego i jednej nowobabilońskiej. Najsłynniejsze pochodzą z biblioteki Aszurbanipala w Niniwie (dziś północny Irak) i datowane są na VII w. p.n.e. (pierwsze ułomki odnaleziono już około 1850 r.). Dziś przechowuje je British Museum w Londynie; standardowa publikacja tekstu to Cuneiform Texts from Babylonian Tablets, tom 13, tablice 42–43 (skrót CT 13, 42–43).
Powiązanie z Pismem
Paralela z opowieścią o Mojżeszu jest uderzająca. W Księdze Wyjścia matka z rodu Lewiego ukrywa nowo narodzonego syna przed nakazem faraona, by zabijać hebrajskich chłopców, a gdy nie może już go dłużej ukryć:
„Ale gdy nie mogła go dłużej ukrywać, wzięła koszyk z sitowia, wysmarowała żywicą i smołą, włożyła do niego dziecko i umieściła między trzcinami na brzegu rzeki” (Wj 2,3 UBG).
Zbieżność dotyczy nie tylko ogólnego zarysu, lecz konkretnego szczegółu: uszczelnienia koszyka smołą. Motyw „wyłowienia z wody” wraca również u Mojżesza:
„Kiedy go otworzyła, zobaczyła dziecko, a chłopiec płakał. Ulitowała się nad nim i powiedziała: To jedno z hebrajskich dzieci” (Wj 2,6 UBG).
A imię bohatera zostaje wprost powiązane z wodą:
„A gdy dziecko podrosło, przyprowadziła je do córki faraona i stało się jej synem. I nadała mu imię Mojżesz, bo mówiła: Wyciągnęłam go z wody” (Wj 2,10 UBG).
Mamy więc w obu przypadkach: tajemnicze narodziny, ukrycie dziecka, koszyk uszczelniony smołą, powierzenie go rzece i uratowanie przez kogoś, kto wychowa je jako własne. Właśnie ten zestaw podobieństw sprawił, że tekst o Sargonie od XIX wieku regularnie wraca w dyskusjach nad tłem literackim Wj 2.
Co pewne, a co dyskutowane
Co jest pewne: tabliczki są autentyczne i dobrze udokumentowane — to realne zabytki w zbiorach British Museum, a treść legendy jest odczytana i wielokrotnie przetłumaczona. Pewne jest też, że podobieństwo do historii Mojżesza nie jest wymysłem — dostrzega je zdecydowana większość badaczy.
Co jest dyskutowane — po pierwsze, datowanie samego tekstu. Popularne ujęcia (np. przegląd Joshuy J. Marka w World History Encyclopedia) mówią, że legenda powstała „za Sargona”, około 2300 r. p.n.e., jako jego własna propaganda: król-podrzutek, który wszystko zawdzięcza samemu sobie i łasce bogów, a nie dziedzicznemu prawu. Problem w tym, że między historycznym Sargonem a najstarszą znaną kopią leży około 1600 lat, a gatunek narû jest znacznie późniejszy. Dlatego wielu asyriologów — m.in. Brian Lewis (monografia The Sargon Legend, 1980) i Joan Goodnick Westenholz (Legends of the Kings of Akkade, 1997) — sądzi, że tekst w znanej nam postaci zredagowano dopiero w okresie nowoasyryjskim. Kusząca jest hipoteza wiążąca go z Sargonem II (panował 722/721–705 p.n.e.), który świadomie przyjął to samo tronowe imię co starożytny władca Akadu i miał wyraźny interes, by wskrzesić jego legendę.
Po drugie — kierunek zależności. Jeśli tekst o Sargonie skomponowano dopiero w VIII–VII w. p.n.e., to jest on mniej więcej współczesny okresowi, w którym spisywano tradycje o wyjściu z Egiptu — a nie o osiem stuleci od nich starszy. To podważa proste twierdzenie „Mojżesz przepisał Sargona”. Rozważa się dziś zwykle trzy możliwości: (1) izraelscy skrybowie, mający w VIII–VII w. bliski kontakt z Asyrią, znali motyw i go wykorzystali; (2) obie opowieści niezależnie sięgają do rozpowszechnionego bliskowschodniego wątku „porzuconego i ocalonego bohatera”; (3) podobieństwo jest po części przypadkowe. Już Otto Rank w pracy Mit narodzin bohatera (1909) zestawił Sargona z Mojżeszem, Cyrusem, Edypem, Parysem czy Romulusem i Remusem, a egiptolog Donald Redford skatalogował kilkadziesiąt wariantów tego samego schematu. Sam intertextual.bible zaznacza, że paralela jest realna, lecz „niejednoznaczna” co do bezpośredniego wpływu.
Po trzecie — różnice, które łatwo przeoczyć. Bohaterowie zmierzają w przeciwnych kierunkach:
- Cel ukrycia: matkę Sargona motywuje wstyd (dziecko kapłanki, która nie powinna rodzić); matkę Mojżesza — ratunek przed ludobójstwem.
- Kto ratuje: Sargona wyławia pokorny czerpacz wody; Mojżesza — córka faraona, dziecko trafia więc do pałacu (ruch w górę drabiny społecznej, a nie w dół).
- Rola matki: w Księdze Wyjścia rodzona matka zostaje mamką własnego syna (Wj 2,7–9) — więź zostaje zachowana; u Sargona (porzuconego na Eufracie, nie na Nilu) matka znika z opowieści.
- Wymowa: Sargon wynosi się do władzy dzięki łasce Isztar; Mojżesz jest narzędziem wybawienia całego ludu przez Boga Izraela, Jahwe (PAN).
Znaczenie
Co z tego wynika dla czytelnika Biblii? Przede wszystkim ostrożność w obie strony. Z jednej strony byłoby nadużyciem twierdzić, że „tabliczka z Niniwy potwierdza Mojżesza” — legenda o Sargonie nie jest dowodem historyczności wyjścia z Egiptu i nie o to w niej chodzi. Z drugiej strony równie pochopne jest hasło, że „Mojżesz to tylko przeróbka Sargona”: chronologia tego nie przesądza, a różnice w sensie i celu obu opowieści są głębokie.
Najuczciwszy wniosek jest wyważony. Autorzy biblijni pisali w konkretnym świecie kulturowym starożytnego Bliskiego Wschodu i posługiwali się jego językiem obrazów. Motyw „dziecka ocalonego z wód, które staje się wybawcą” był w tym świecie rozpoznawalny — i właśnie dlatego nośny. Że opowieść o Mojżeszu brzmi znajomo dla ucha oswojonego z Mezopotamią, nie umniejsza jej — pokazuje raczej, jak Pismo bierze znany schemat i nadaje mu własny, teologiczny sens: dziecko z koszyka nie sięga po tron dla siebie, lecz zostaje powołane, by wyprowadzić naród z niewoli. Podobieństwo formy uwydatnia różnicę treści.
Źródła
- Wikipedia — „Sargon of Akkad” (sekcja Legend of the birth of Sargon) — przegląd treści legendy, liczby zachowanych tabliczek i datowania kopii; punkt startowy.
- World History Encyclopedia — Joshua J. Mark, „The Legend of Sargon of Akkad” — omówienie gatunku narû, tłumaczenie tekstu i propagandowej funkcji legendy.
- British Museum — tabliczka klinowa z Niniwy (biblioteka Aszurbanipala) — okres nowoasyryjski; Muzeum przechowuje Legendę o narodzinach Sargona.
- Slightly Alive Translations — „The Birth Legend of Sargon (CT 13 42–43)” — pełne tłumaczenie z przypisami o entu, Azupiranu i uszczelnieniu koszyka smołą.
- Joan Goodnick Westenholz, „Legends of the Kings of Akkade: The Texts” (Eisenbrauns, 1997) — naukowa edycja legend akadyjskich; podstawa dyskusji o datowaniu i redakcji tekstu.
- Brian Lewis, „The Sargon Legend” (ASOR, 1980) — monografia o tekście akadyjskim i o wątku „bohatera porzuconego przy narodzinach”.
- intertextual.bible — Legenda o Sargonie a Wj 2,3 — zestawienie fragmentów obu tekstów z zastrzeżeniem o „niejednoznaczności” bezpośredniego wpływu.
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Wj 2,1–10 (cytowane: Wj 2,3.6.10; przywołane 2,7–9).