Prawo o wole, który kogoś ubódł, brzmi jak wyjątkowo szczegółowy przepis — a jednak spisano je nie tylko w Księdze Wyjścia. Niemal identyczny paragraf widnieje na glinianych tabliczkach o kilka wieków starszych od Mojżesza, wydobytych na przedmieściach dzisiejszego Bagdadu. Czy to znaczy, że biblijne prawo „przepisano” od Babilończyków? A może obie tradycje czerpały z tego samego, wspólnego świata prawnego starożytnego Bliskiego Wschodu?
Czym jest to „odkrycie”
Prawa z Esznunny (ang. Laws of Eshnunna) to akadyjski zbiór blisko sześćdziesięciu zachowanych przepisów pochodzący z królestwa Esznunna w środkowej Mezopotamii. Dwie kopie tekstu — oznaczane przez badaczy jako tabliczka A i tabliczka B — odkryto w Tell Abu Harmal (starożytne Szaduppum), niewielkim ośrodku administracyjnym tego królestwa, leżącym dziś w granicach Bagdadu.
Tabliczki wydobył iracki archeolog Taha Baqir z ramienia irackiej Dyrekcji Starożytności podczas wykopalisk w latach 1945 i 1947 (badania stanowiska trwały do 1949). Obie tabliczki są niezależnymi odpisami starszego wzorca. Przechowuje się je w Muzeum Irackim w Bagdadzie pod numerami inwentarzowymi IM 51059 (A) i IM 52614 (B); później znaleziono jeszcze fragment tekstu w Me-Turan.
- Język i pismo: akadyjski, zapisany pismem klinowym na niewypalonej glinie.
- Zawartość: luźno pogrupowane przepisy — urzędowe taryfy cen i płac (jęczmień, srebro, olej, wełna, sól), pożyczki, sprawy rodzinne i małżeńskie, kradzież, napaść, obrażenia ciała oraz odpowiedzialność za szkody, w tym słynne prawo o bodącym wole.
- Wiek: to jeden z najstarszych znanych zbiorów prawa — starszy o około dwa stulecia od Kodeksu Hammurabiego, a w szeregu praw bliskowschodnich sytuuje się po sumeryjskim kodeksie Ur-Nammu (ok. 2100 p.n.e.) i prawach Lipit-Isztara.
Datowanie bywa różnie podawane. Tradycyjnie zbiór łączono z królem Bilalamą i datowano na ok. 1930 p.n.e. (stąd dawna nazwa „Prawa Bilalamy”), jednak same odnalezione tabliczki pochodzą z kontekstu związanego z królem Dadushą, a analiza pisma wskazuje raczej na początek XVIII w. p.n.e. Prolog, w którym padałoby imię władcy nadającego prawa, jest w tym miejscu uszkodzony — o czym niżej.
Powiązanie z Pismem
Najczęściej przywoływany paralel dotyczy właśnie bodącego wołu. W Prawach z Esznunny odpowiadają mu kolejne paragrafy:
- § 53 — jeśli wół ubodzie innego wołu na śmierć, obaj właściciele dzielą się ceną żywego wołu oraz mięsem padłego zwierzęcia.
- § 54 — jeśli wół był znany z bodzenia, władze ostrzegły właściciela, a ten go nie upilnował i wół zabił człowieka, właściciel płaci dwie trzecie miny srebra (40 syklów).
- § 55 — jeśli taki wół zabije niewolnika, właściciel płaci 15 syklów srebra.
Ten sam schemat — najpierw przypadek wołu bodącego wołu, potem stopniowana odpowiedzialność za śmierć człowieka i osobno za niewolnika — odnajdujemy w Wj 21. Prawo dane, według Księgi Wyjścia, przez Jahwe (PAN) w tzw. Księdze Przymierza, mówi wprost:
„Jeśli czyjś wół ubodzie na śmierć mężczyznę lub kobietę, ten wół musi zostać ukamienowany, a jego mięsa nie wolno jeść. Właściciel wołu zaś będzie niewinny” (Wj 21,28 UBG).
„Jeśli jednak wół bódł przedtem i ostrzegano o tym jego właściciela, ten zaś nie pilnował go, i wół zabił mężczyznę lub kobietę, wół będzie ukamienowany i jego właściciel poniesie śmierć” (Wj 21,29 UBG).
Przypadek szkody „wół za wołu” jest wręcz bliźniaczy wobec § 53 z Esznunny:
„Także jeśli czyjś wół ubodzie na śmierć wołu jego sąsiada, wtedy sprzedadzą żywego wołu i podzielą się zapłatą za niego; podzielą się też tym zdechłym” (Wj 21,35 UBG).
Podobnie stopniowana jest kara za śmierć niewolnika — choć biblijna stawka (30 syklów) jest wyższa niż w Esznunnie (15 syklów): „Jeśli wół ubodzie niewolnika lub niewolnicę, da ich panu trzydzieści syklów srebra, a wół będzie ukamienowany” (Wj 21,32 UBG).
Drugi zestaw paraleli to taryfy za obrażenia ciała. Prawa z Esznunny wyceniają w srebrze konkretne uszkodzenia: odgryziony nos — 60 syklów (jedna mina), oko — 60 syklów, ząb — 30, ucho — 30, policzek (uderzenie) — 10 syklów (§ 42), odcięty palec — 20 syklów (§ 43), złamana w bójce ręka — 30 syklów (§ 44). Biblijne prawo o obrażeniach zadanych w kłótni oraz zasada odpłaty (Wj 21,18–27, w tym „oko za oko, ząb za ząb”) porusza się w tym samym kręgu tematów i tej samej „kazuistycznej” formie: jeśli zajdzie taki a taki przypadek, to zapada takie a takie rozstrzygnięcie. Ta warunkowa konstrukcja przepisów była wspólnym językiem prawa całego starożytnego Bliskiego Wschodu.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest to, co materialne. Tabliczki istnieją, są datowane, opisane i przechowywane w Muzeum Irackim; editio princeps — przekład i publikację tekstu (Sumer 4, 1948) — przygotował Albrecht Goetze (Yale), a dalsze klasyczne opracowania i przekłady zawdzięczamy m.in. jemu oraz Reuvenowi Yaronowi (Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie), którego monografia The Laws of Eshnunna pozostaje wydaniem wzorcowym. Realne są też same podobieństwa do Księgi Wyjścia — nikt poważny ich nie kwestionuje.
Dyskutowane jest ich datowanie i autorstwo. Nie wiadomo na pewno, który władca nadał zbiór: dawna atrybucja Bilalamie (ok. 1930 p.n.e.) rywalizuje z odczytaniem prologu i kontekstu znaleziska wskazującym na Dadushę (i data ok. 1770 p.n.e. na podstawie paleografii). Uszkodzony prolog nie rozstrzyga sporu.
Najbardziej dyskutowane jest znaczenie paraleli. Część badaczy — najdobitniej David P. Wright (Inventing God’s Law, Oxford 2009) — dowodzi bezpośredniej literackiej zależności biblijnej Księgi Przymierza od praw mezopotamskich (zwłaszcza Kodeksu Hammurabiego). Inni widzą tu nie „przepisywanie”, lecz udział we wspólnej, wielowiekowej tradycji prawnej regionu, w której pewne wzorcowe kazusy (jak bodący wół) krążyły niezależnie. Klasyczne studium J.J. Finkelsteina (The Ox That Gored, 1981) podkreśla, że mimo wspólnej formy biblijne prawo wyraża odmienne założenia.
Różnice są bowiem równie wymowne jak podobieństwa:
- W Esznunnie i u Hammurabiego śmierć człowieka od wołu to sprawa rekompensaty pieniężnej (Esznunna § 54 — 40 syklów; Hammurabi § 251 — pół miny za wolnego, § 252 — jedna trzecia miny za niewolnika). Wół nie ponosi żadnej kary.
- W Wj 21 wół ma zostać ukamienowany, a jego mięsa nie wolno jeść — jakby samo zwierzę obciążała wina za przelaną krew człowieka. Tej reakcji nie ma w żadnym znanym prawie mezopotamskim.
- Przy wole znanym z bodzenia biblijne prawo stawia na szali życie właściciela (z możliwością okupu, Wj 21,30), a nie samą grzywnę — życie człowieka nie jest tu po prostu wyceniane w srebrze.
Dlatego status tego hasła pozostaje mieszany: samo odkrycie i jego datowanie są solidnie udokumentowane, natomiast wnioski o kierunku zależności i o teologicznym sensie podobieństw są przedmiotem realnego sporu uczonych.
Znaczenie
Prawa z Esznunny pokazują, że biblijne przepisy Księgi Przymierza nie „wiszą w próżni” ani nie są anachronizmem dopisanym w późniejszych wiekach. Kazuistyczna forma, konkretne kazusy i sam scenariusz bodącego wołu należą do autentycznego, dobrze poświadczonego świata prawnego II tysiąclecia p.n.e. — Biblia mówi tu językiem swojej epoki i doskonale do niej pasuje.
Jednocześnie porównanie studzi dwie skrajności. Nie jest tak, że „archeologia udowodniła Biblię” — tabliczki niczego nie dowodzą co do jej natchnienia. Nie jest też tak, że biblijni prawodawcy jedynie skopiowali cudze prawo — bo tam, gdzie mezopotamskie kodeksy wyceniają śmierć człowieka w srebrze, prawo Księgi Wyjścia traktuje ludzkie życie jako nietykalne, a przelaną krew jako winę domagającą się odpowiedzi. Podobieństwo formy uwypukla różnicę treści. To właśnie na tym styku — wspólny język, odmienne przekonania o wartości człowieka — leży najciekawsza lekcja tego znaleziska.
Źródła
- Wikipedia — Laws of Eshnunna: odkrycie, tabliczki A i B, numery IM 51059/52614, datowanie, spór o autorstwo (Bilalama/Dadusha), przekłady Goetzego i Yarona.
- Wikipedia — Shaduppum: identyfikacja Tell Abu Harmal ze starożytnym Szaduppum, przynależność do królestwa Esznunna, wykopaliska Tahy Baqira 1945–1949, kontekst króla Dadushy.
- Bethany Bible Church — Property Damage Laws in the Ancient Near East: zestawienie Wj 21 z § 53 Esznunny i szerszym tłem bliskowschodnim.
- eHammurabi § 251–252: paralelne prawa o bodącym wole w Kodeksie Hammurabiego (pół miny / jedna trzecia miny).
- TheTorah.com — How Exodus Revises the Laws of Hammurabi: omówienie relacji Księgi Przymierza do praw mezopotamskich i różnic w karach.
- Reuven Yaron, The Laws of Eshnunna (2. wyd. 1988) — wzorcowe wydanie tekstu; A. Goetze, przekład i komentarz (1948/1956); J.J. Finkelstein, The Ox That Gored (1981); David P. Wright, Inventing God’s Law (Oxford 2009) — opracowania naukowe cytowane w tekście.
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Wj 21,18–36 (zwł. 21,28–36).