W 2021 roku zespół izraelskich archeologów ogłosił, że na skorupach małego dzbana sprzed około 3100 lat udało się odczytać atramentowy napis: Jrb’l — czyli Jerubbaal. To imię pada w Biblii tylko jako drugie imię sędziego Gedeona (Sdz 6,32). Czy oznacza to, że mamy w ręku podpis samego pogromcy Midianitów? A może chodzi o coś ostrożniejszego, ale wcale nie mniej ciekawego — o świadectwo, że imię „Jerubbaal” realnie krążyło wśród ludzi w epoce sędziów?
Czym jest to „odkrycie”
Chodzi o trzy skorupy (dwie do siebie pasujące i jedną osobną) pochodzące z małego dzbana, na których zachował się napis wykonany brązowym atramentem. Znaleziono je podczas wykopalisk w Chirbet al-Rai (Khirbet al-Ra’i) — stanowisku w Szefeli, judejskim pogórzu, położonym około 4 km na zachód od Lakisz, nad południowym brzegiem potoku Lakisz. Skorupy trafiły do kamiennej jamy w warstwie datowanej na schyłek XII lub pierwszą połowę XI wieku p.n.e., czyli mniej więcej na rok 1100 p.n.e. — okres wczesnej epoki żelaza (żelazo I).
Wykopaliska prowadzili Josef Garfinkel (Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie) i Saar Ganor (Izraelski Urząd Starożytności), a w projekcie uczestniczyli także Kyle Keimer i Gillan Davis (Macquarie University w Australii). Odczyt paleograficzny opracował głównie epigrafik Christopher Rollston (George Washington University). Sam artefakt wydobyto w 2019 roku, a naukową publikację ogłoszono w 2021 roku w czasopiśmie Jerusalem Journal of Archaeology (tom 2, s. 1–15), pod tytułem „The Jerubba’al Inscription from Khirbet al-Ra’i: A Proto-Canaanite (Early Alphabetic) Inscription”.
Kilka rzeczy warto uporządkować od razu:
- Pismo jest protokananejskie (wczesnoalfabetyczne) — to przodek późniejszego alfabetu fenickiego i hebrajskiego, a nie klasyczne pismo hebrajskie, które ukształtuje się dopiero kilka wieków później.
- W pełni czytelne są cztery znaki — resz, bet, ajin, lamed (r-b-’-l). Sporny jest tylko pierwszy znak, którego ślad Rollston odczytuje jako jod (j), co daje pełne Jrb’l = Jerubbaal.
- Napis to najprawdopodobniej imię właściciela naczynia — swego rodzaju podpis na osobistym przedmiocie. Nie jest to żaden tekst opowiadający historię, tylko krótkie oznaczenie własności.
Powiązanie z Pismem
Imię Jerubbaal pojawia się w Biblii w Księdze Sędziów jako drugie imię Gedeona. Po tym, jak Gedeon na polecenie Jahwe (PAN) zburzył ołtarz Baala należący do jego ojca, mieszkańcy miasta chcieli go zabić. Jego ojciec Joasz odpowiedział im ironicznie, że jeśli Baal jest bogiem, niech sam się o siebie upomni — i stąd wzięło się nowe imię:
„I nazwano go tego dnia Jerubbaal, mówiąc: Niech Baal się spiera z nim, bo zburzył on jego ołtarz.” (Sdz 6,32 UBG)
Odtąd narrator używa obu imion wymiennie:
„Wstał więc Jerubbaal, czyli Gedeon, wcześnie rano, wraz z całym ludem, który był z nim, i rozbili obóz przy źródle Charod. A obóz Midianitów był na północ od nich, u stóp wzgórza More, w dolinie.” (Sdz 7,1 UBG)
Samo imię jest teoforyczne i zawiera element Baal („pan, władca”). Może się to wydać zaskakujące dla imienia izraelskiego bohatera, ale w tamtej epoce „baal” bywało jeszcze używane jako zwykły tytuł, a biblijny narrator świadomie przekształca je w antybaalowską grę słów: „niech Baal się spiera”. Warto zauważyć, że po śmierci Gedeona lud znowu zwrócił się ku Baalom:
„A gdy Gedeon umarł, synowie Izraela odwrócili się i uprawiali nierząd, idąc za Baalami, i ustanowili sobie Baal-Berita swoim bogiem.” (Sdz 8,33 UBG)
Kluczowe jest jednak to, co inskrypcja z Chirbet al-Rai faktycznie potwierdza — a czego nie. Nie mamy podstaw, by twierdzić, że to napis pozostawiony ręką biblijnego Gedeona. Odkrycie pokazuje coś skromniejszego, ale realnego: że imię „Jerubbaal” było rzeczywistym, używanym imieniem osobowym właśnie w epoce, do której Biblia odnosi postać Gedeona. To wpisuje się w szerszy obraz — z tego samego okresu znamy w regionie inne imiona z elementem „baal” (np. napis „Eszbaal” z Chirbet Qeiyafa czy imiona z Bet-Szemesz).
Co pewne, a co dyskutowane
Co jest solidnie ugruntowane:
- Skorupy dzbana z napisem atramentowym pochodzą z pewnego kontekstu wykopaliskowego w Chirbet al-Rai, z warstwy datowanej na ok. 1100 p.n.e. Datowanie i stratygrafia nie są przedmiotem sporu.
- Cztery znaki r-b-’-l są odczytywane zgodnie przez większość badaczy.
- Pismo jest protokananejskie, a napis to prawdopodobnie oznaczenie własności.
Co jest przedmiotem sporu:
- Pierwszy znak. Rollston i Garfinkel czytają go jako jod, dając Jrb’l (Jerubbaal). David Vanderhooft (Boston College) uważa ten odczyt za trudny, a być może mało prawdopodobny — jego zdaniem znak mógłby być zajin (dając „Zerbaal”) albo mogły go poprzedzać kolejne litery, co dałoby np. „Azarbaal” czy „Ezerbaal”. Haggai Misgav proponował z kolei odczyt w rodzaju „Azruba’al”. Pojawiła się nawet propozycja czytania „Lyrb’l” (z przyimkiem l-, „należący do…”).
- Obrona odczytu. Rollston odpowiada, że jego wersja wymaga jedynie uzupełnienia częściowo zachowanego jednego znaku, podczas gdy alternatywy wymagają rekonstrukcji dodatkowych liter. Douglas Petrovich argumentuje, że znane wczesnoalfabetyczne formy zajin mają orientację poziomą, a nie pionową, co osłabia odczyt „Zerbaal”. Garfinkel dodaje, że imiona typu „Ezerbaal” nie są poświadczone w XI wieku p.n.e., a „Jerubbaal” tak.
- Związek z konkretnym Gedeonem. Nawet zakładając odczyt „Jerubbaal”, autorzy publikacji sami podkreślają, że utożsamienie z biblijnym sędzią jest „możliwe, ale w żadnym razie pewne”. Przeciw temu przemawia geografia: działalność Gedeona Biblia lokuje na północy, w Manassesie i dolinie Jizreel, a Chirbet al-Rai leży na południu, w Szefeli. To najpewniej dwie różne osoby noszące to samo imię.
Z tych względów zostawiam status tego znaleziska jako mieszany: kontekst i datowanie są mocne, ale sam kluczowy odczyt (a tym bardziej powiązanie z postacią z Pisma) pozostaje realnie dyskutowany wśród epigrafików.
Znaczenie
Bez sensacyjnych nadinterpretacji — a takich wokół tego znaleziska nie brakowało — jego wartość jest następująca:
- Imię z epoki, nie tylko z tekstu. Jeśli odczyt „Jerubbaal” jest poprawny, mamy fizyczne poświadczenie, że to imię było realnie noszone przez ludzi około 1100 p.n.e. — dokładnie w epoce, którą Księga Sędziów przypisuje Gedeonowi. Biblia nie zmyśliła egzotycznie brzmiącego imienia; operuje repertuarem imion pasującym do swojego czasu.
- Pamięć zachowana wiernie. To wpisuje się w obserwację, że biblijni redaktorzy przekazali dawne, „niewygodne” szczegóły — jak izraelski bohater z elementem „baal” w imieniu — zamiast je wygładzać. Świadczy to o zachowaniu starej tradycji, a nie o jej późniejszym wymyślaniu.
- Umiejętność pisania w Szefeli. Napis dokłada się do rosnącej liczby wczesnoalfabetycznych inskrypcji (Chirbet Qeiyafa, Bet-Szemesz, Lakisz), pokazujących, że w regionie judejskiego pogórza w epoce żelaza I potrafiono już zapisywać imiona atramentem.
Nie jest to więc „dowód na Gedeona” — i nikt poważny tak tego nie stawia. Jest to konkretny, choć skromny, punkt zaczepienia: świadectwo, że świat imion z Księgi Sędziów nie jest literacką fikcją oderwaną od realiów epoki, lecz osadza się w tym, co archeologia znajduje w ziemi.
Źródła
- Christopher Rollston, Yosef Garfinkel, Kyle Keimer, Gillan Davis, Saar Ganor, „The Jerubba’al Inscription from Khirbet al-Ra’i: A Proto-Canaanite (Early Alphabetic) Inscription”, Jerusalem Journal of Archaeology 2 (2021), s. 1–15 — publikacja naukowa z odczytem i datowaniem: jjar.huji.ac.il
- Times of Israel, „Five-letter inscription inked 3,100 years ago may be name of biblical judge” — relacja z ogłoszenia znaleziska, wypowiedzi odkrywców: timesofisrael.com
- BiblePlaces Blog, „Inscription of Jerubbaal Found” (2021) — opis skorup, techniki (atrament), kontekstu i ostrożności co do utożsamienia: bibleplaces.com
- Haaretz, „Experts spar over what the Jerubbaal inscription really says” (2021) — przegląd sporu o odczyt (Vanderhooft, Petrovich, Misgav): haaretz.com
- Wikipedia, „Khirbet er-Ra’i” — hasło o stanowisku, lokalizacji, dyrektorach wykopalisk i inskrypcji: en.wikipedia.org
- Macquarie University Research, strona publikacji o inskrypcji z Chirbet al-Rai — dane bibliograficzne i afiliacje autorów: researchers.mq.edu.au
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Księga Sędziów 6–8 (Sdz 6,25–32; 7,1; 8,33).