Na skraju judzkiego Negebu, w twierdzy strzegącej południowej granicy królestwa, archeolodzy znaleźli skorupę naczynia z krótkim listem. Zaczynał się on życzeniem zdrowia i formułą: „błogosławię cię przez Kosa”. Kim był Kos — bóg, którego imienia Biblia hebrajska ani razu nie wymienia z nazwy, choć wymienia bogów Moabu, Ammonu i Filistynów? I co jego kult robił w forcie należącym do Judy u schyłku monarchii?
Czym jest to „odkrycie”
Horvat Uza to ruiny judzkiej twierdzy w północno-wschodnim Negebie, na wschód od doliny Aradu, górującej nad doliną potoku Kina (Nahal Qina). Fort strzegł południowo-wschodniej rubieży Judy w okresie, gdy słabnąca kontrola Asyrii w drugiej połowie VII w. p.n.e. zmuszała Jerozolimę do wzmacniania granicy przeciw plemionom pustyni i Edomowi. Wykopaliska prowadzili w latach 1982–1988 (ostatni sezon w 1996 r.) Icchak Beit-Arieh i Bruce Cresson — wspólna ekspedycja Uniwersytetu w Tel Awiwie i Baylor University (Waco w Teksasie).
Wśród znalezisk było kilkadziesiąt hebrajskich ostrakonów (skorup z inskrypcjami) z bogatym zestawem imion, a pośród nich dokument wyjątkowy: ostrakon edomicki, opublikowany przez Beit-Ariego i Cressona w czasopiśmie Tel Aviv (t. 12, 1985). To krótki list administracyjny, spisany pismem i językiem edomickim. Otwiera go pozdrowienie i formuła błogosławieństwa — po edomicku brktk l-qws (hebr. והברכתך לקוס), „błogosławię cię przez Kosa” — po czym następuje polecenie wydania zboża wskazanej osobie. Dla historii religii jest to jedno z najstarszych samodzielnych wystąpień imienia edomickiego boga Kosa — poza imionami osobowymi, w których element „Kos” pojawia się dużo częściej.
Kilkanaście kilometrów dalej, na płaskim wzgórzu nad doliną Malhaty, ten sam badacz odsłonił Horvat Qitmit — otwarte sanktuarium o charakterze edomickim, badane w latach 1984–1986 przez Instytut Archeologii Uniwersytetu w Tel Awiwie. Tworzyły je dwa kompleksy prostokątnych budowli i dwa koliste ogrodzenia; w głównym kompleksie znajdowały się platforma, kamienny basen i ołtarz. Stąd pochodzi ponad 800 przedmiotów kultowych: figurki i posążki z gliny, antropomorficzne podstawy (stojaki kultowe), reliefy i naczynia, a wśród nich słynna głowa bogini z trzema rogami, figurka strusia oraz dłoń zaciskająca sztylet. Znaleziono też trzy ułomne inskrypcje z imieniem Kos (l-qws). Ceramika i pismo edomickie oraz analogie do znalezisk z właściwego Edomu (za Jordanem) skłoniły odkrywcę do uznania Qitmit za edomicki ośrodek kultu — pierwszy tego rodzaju odsłonięty przez archeologów. Oba stanowiska datuje się zgodnie na koniec VII i początek VI w. p.n.e.; Horvat Uza zniszczono na początku VI w. p.n.e., zapewne w związku z upadkiem królestwa Judy.
Powiązanie z Pismem
Główne tło biblijne to panowanie Achaza (2 Krl 16) i dekady poprzedzające upadek Judy. Biblia wielokrotnie ukazuje Edom jako sąsiada wrogiego i religijnie obcego. Kronikarz notuje edomicki najazd już za Achaza:
„Znowu bowiem Edomici nadciągnęli, pobili Judę i uprowadzili jeńców.” (2 Krn 28,17 UBG)
Ten sam okres opisuje 2 Księga Królewska: gdy Resin odebrał Judzie nadmorskie miasto Elat, „wypędził Żydów z Elat” (2 Krl 16,6) — jest to werset, w którym część świadectw tekstu zamiast „Syria/Syryjczycy” czyta „Edom/Edomici” (o czym niżej). Biblia zna też bogów Edomu, choć nie nazywa ich imieniem. O królu Amazjaszu czytamy:
„Kiedy Amazjasz wrócił po porażce Edomitów, przyprowadził ze sobą bogów synów Seiru i postawił ich jako swoich bogów. Kłaniał się przed nimi i palił im kadzidło.” (2 Krn 25,14 UBG)
Najmocniej brzmi jednak oskarżenie Edomu o zdradę w dniu klęski Jerozolimy — temat całego proroctwa Abdiasza, do którego odsyła punkt wyjścia (Abd 1):
„Z powodu przemocy wobec twego brata Jakuba okryje cię hańba i zostaniesz wykorzeniony na wieki.” (Ab 1,10 UBG)
Ostrakon z Horvat Uza i sanktuarium w Qitmit dają temu obrazowi materialne tło: w schyłkowych latach Judy Edom i jego kult były realnie obecne w Negebie. Samo imię boga przenika zresztą na karty Biblii — w spisie sług świątynnych powraca ród „Barkosa”, którego imię znaczy „syn Kosa”:
„Synów Barkosa, synów Sisery, synów Tamacha;” (Ezd 2,53 UBG)
Co pewne, a co dyskutowane
- Pewne. Imię boga Kosa jest samodzielnie poświadczone na ostrakonie z Horvat Uza oraz na inskrypcjach z Qitmit; edomicka kultura materialna (ceramika, pismo, figury kultowe) jest w judzkim Negebie namacalnie obecna u schyłku VII i na początku VI w. p.n.e. Tego nikt poważnie nie kwestionuje.
- Charakter Kosa. Etymologię imienia najczęściej wywodzi się od rdzenia q-w-s, „łuk”, co sugerowałoby boga-wojownika lub łucznika; inni łączą go z północnoarabskim Kuzahem, bóstwem burzy i tęczy. Stąd w literaturze Kos bywa opisywany raz jako bóg wojny i łuku, raz jako bóstwo pogodowe. Pewności co do jego pierwotnej natury brak.
- Kim byli mieszkańcy fortu. Beit-Arieh sądził, że pod koniec monarchii fort przejęli Edomici. Ostrożniejsi badacze wskazują raczej na intensywne kontakty — handel zbożem, obecność edomickich urzędników czy najemników — niż na zmianę załogi; pojedynczy ostrakon nie rozstrzyga, czy Uza było „edomickie”.
- 2 Krl 16,6 — Aram czy Edom? Tekst masorecki mówi tu o „Aramie/Syryjczykach” (tak też UBG), lecz zapis poprawkowy (qere) i wiele przekładów czyta „Edom/Edomici”. Geografia Elat, leżącego przy zatoce w krainie edomickiej, przemawia za Edomem — i tak ten werset rozumie wielu uczonych. To jednak spór tekstualny, nie archeologiczny.
- Milczenie Biblii o Kosie. Uderza, że Pismo nazywa Kemosza (Moab), Milkoma/Molocha (Ammon) i Dagona (Filistyni), a Kosa — nigdy, mimo że imię to poświadczają choćby asyryjskie zapisy o edomickich królach Kausmalaku (współczesnym Tiglat-Pileserowi III) i Kausgabrim (za Asarhaddona). Juan Manuel Tebes tłumaczy to celowym przemilczeniem, związanym z napięciami epoki perskiej, gdy Edomici (Idumejczycy) osiedlali się na dawnych ziemiach Judy. To hipoteza interpretacyjna, nie fakt.
Status tematu pozostaje więc potwierdzony: istnienie inskrypcji i sanktuarium jest bezsporne, a spór dotyczy interpretacji (natura Kosa, stopień „edomizacji” fortu, wymowa biblijnego milczenia), nie zaś samych znalezisk.
Znaczenie
Dla czytelnika Biblii wartość tych odkryć nie polega na „udowodnieniu” Pisma, lecz na przywróceniu mu konkretu. Prorok Abdiasz i kronikarz mówią o Edomie jako o wrogim sąsiedzie z południa — a łopata archeologa pokazuje ten sam Negeb, w którym edomicki pisarz błogosławi kogoś „przez Kosa”, a w pobliskim sanktuarium stoją gliniane figury obcego bóstwa. Granica Judy była tu zarazem granicą religijną: między wyłącznym kultem Jahwe (PAN) a bogami sąsiednich ludów.
Znaleziska pomagają też zrozumieć ostrość biblijnych proroctw przeciw Edomowi. Nie są to abstrakcyjne inwektywy, lecz odpowiedź na realny napór — militarny i kultowy — na południowe rubieże w najtrudniejszych latach królestwa. A to, że imię „Kos” przetrwało w Biblii tylko w zawoalowanej formie (ród Barkosa), sam zaś bóg Edomu nie został nigdzie wymieniony z nazwy, dobrze oddaje biblijną perspektywę: obcy bogowie są realni jako zagrożenie, lecz nie zasługują, by rozgłaszać ich imię.
Źródła
- I. Beit-Arieh, B. Cresson, „An Edomite Ostracon from Ḥorvat ʿUza”, Tel Aviv 12 (1985) — pierwsza publikacja ostrakonu z formułą błogosławieństwa: tandfonline.com
- N. Naʾaman, „A New Look at the Epigraphic Finds from Horvat ʿUza”, Tel Aviv 39 (2012) — ponowna analiza inskrypcji z fortu: academia.edu
- Biblical Archaeology Society, „ʿUza, Ḥorvat” (New Encyclopedia of Archaeological Excavations in the Holy Land) — hasło o twierdzy, sezonach i ostrakonach: biblicalarchaeology.org
- I. Beit-Arieh, „Edomites Advance into Judah”, BAR 22/06 (1996) — Horvat Qitmit, ponad 800 przedmiotów kultowych, edomicki napór na Negeb: cojs.org
- Biblical Archaeology Society, „Figurine Fragments Led to Discovery of Edomite Shrine” — okoliczności odkrycia Qitmit: biblicalarchaeology.org
- Interaktywna mapa archeologiczna, „Horvat Qitmit” — architektura i datowanie sanktuarium: biblical-archaeology.org
- J. M. Tebes, „Why the Bible Is Mute about Qos, the Edomite God”, TheTorah.com (2022) — hipoteza celowego milczenia Biblii o Kosie: thetorah.com
- Wikipedia, „Qos (deity)” — etymologia (rdzeń „łuk”), imiona teoforyczne, królowie edomiccy w źródłach asyryjskich: en.wikipedia.org
- Wikipedia, „Horvat Uza” — lokalizacja i datowanie stanowiska: en.wikipedia.org
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 2 Krl 16,6; 2 Krn 25,14; 2 Krn 28,17; Ab 1,10; Ezd 2,53.