Skrybowie Biblia

Inskrypcje ammonickie — Cytadela Ammanu i butelka z Tell Siran

Inskrypcje ammonickie — Cytadela Ammanu i butelka z Tell Siran

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Na wzgórzu cytadeli w centrum dzisiejszego Ammanu robotnicy natrafili w 1961 roku na fragment wapiennej płyty pokrytej nieznanym pismem. Jedenaście lat później, kilka kilometrów dalej, z ziemi wydobyto niewielką brązową buteleczkę z równie tajemniczym napisem. Kim byli ludzie, którzy zostawili po sobie te słowa, i dlaczego jeden z tekstów wspomina boga o imieniu Milkom — tego samego, którego Biblia nazywa „obrzydliwością synów Ammona”? Te dwa przedmioty są dziś najważniejszym materialnym świadectwem królestwa, które przez stulecia sąsiadowało z Izraelem i regularnie pojawia się na kartach Pisma.

Inskrypcje ammonickie — Cytadela Ammanu i butelka z Tell Siran
Fot. Onceinawhile, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Mowa o dwóch osobnych znaleziskach, które łączy język i miejsce pochodzenia — starożytne królestwo Ammon ze stolicą w Rabbat-Ammon (dzisiejszy Amman).

  • Inskrypcja z Cytadeli Ammanu — fragment bloku białego wapienia (ok. 26 × 19 cm), odkryty w 1961 roku na wzgórzu cytadeli. Zachowało się osiem linijek, ok. 93 litery, pismem blisko spokrewnionym z alfabetem fenickim, choć kształt niektórych liter zdradza wpływy pisma aramejskiego. Tekst jest mocno uszkodzony, więc tłumaczenia (m.in. Williama Fulco) mają charakter rekonstrukcji z lukami. Zachowane fragmenty mówią o budowie „wejść do sanktuarium” poświęconych bogu Milkomowi, ostrzegają, że „każdy, kto ci zagrozi, z pewnością umrze”, i wspominają kolumny, drzwi z ozdobami oraz błogosławieństwo pokoju. Większość badaczy uznaje to za inskrypcję budowlaną (dedykację świątyni lub fortyfikacji), choć pojawiały się propozycje odczytania jej jako wyroczni bądź nakazu bóstwa. Napis datuje się na drugą połowę IX w. p.n.e. — to najstarszy dłuższy tekst w języku ammonickim, w chwili odkrycia trzeci najdłuższy semicki napis kamienny znaleziony w południowym Lewancie, po steli Meszy i inskrypcji z Siloe. Zabytek (nr inw. J.9000) trafił pierwotnie do Jordańskiego Muzeum Archeologicznego na Cytadeli; po otwarciu w 2014 roku nowego Muzeum Jordańskiego wiele eksponatów przeniesiono właśnie tam.
  • Butelka z Tell Siran — brązowe naczynko długości niespełna 11 cm, znalezione w 1972 roku na terenie kampusu Uniwersytetu Jordańskiego, w pobliżu Rabbat-Ammon. W środku było kilka ziaren zboża i nasion chwastów. Naczynie opasa osiem linijek pisma — 92 litery — tworzących jedno zdanie: błogosławieństwo dla króla Amminadaba, syna Hissal-Ela, wnuka innego Amminadaba, życzące „radości i wesela na długie dni” z plonów winnic, ogrodów, cystern i sadzawek. To pierwszy w pełni zachowany, kompletny tekst ammonicki i jedyny znany dokument wymieniający po imieniu trzy pokolenia władców Ammonu. Na podstawie kształtu liter badacze (m.in. Frank Moore Cross) datują napis na ok. 600 r. p.n.e. Butelka jest eksponowana w Muzeum Jordańskim w Ammanie.

Genealogia z butelki układa się spójnie z danymi znanymi skądinąd: Amminadab (I) jest poświadczony jako wasal asyryjskiego króla Aszurbanipala ok. połowy VII w. p.n.e., jego syn Hissal-El rządził najpewniej ok. 620 r. p.n.e., a wnuk Amminadab (II) jest bohaterem napisu z Tell Siran.

Powiązanie z Pismem

Ammon nie jest w Biblii postacią drugoplanową. Królestwo to, wywodzone od Ben-Ammiego, syna Lota (Rdz 19,38), towarzyszy Izraelowi niemal przez całą jego historię — od okresu Sędziów, przez wojny Saula i Dawida, po czasy powygnaniowe opisane w Księdze Nehemiasza, do której odsyła niniejszy temat. Właśnie tam, w rozdziałach 2–6, głównym przeciwnikiem odbudowy murów Jerozolimy jest wraz z Sanballatem Tobiasz, „sługa ammonicki”:

„Kiedy Sanballat Choronita i Tobiasz, sługa ammonicki, usłyszeli o tym, bardzo im się nie spodobało to, że przyszedł człowiek, który będzie zabiegał o dobro synów Izraela” (Ne 2,10 UBG).

Kilka wersetów dalej obaj wraz z Geszemem Arabem otwarcie szydzą z planów Nehemiasza i oskarżają go o bunt wobec króla perskiego (Ne 2,19), a w rozdziale 4 Tobiasz Ammonita drwi z jakości muru:

„Ale Tobiasz Ammonita, który stał obok niego, powiedział: Nawet jeśli zbudują, przyjdzie lis i przewróci ich kamienny mur” (Ne 4,3 UBG).

Ammonici z owego czasu byliby więc politycznymi spadkobiercami dokładnie tego samego dworu, który upamiętnia butelka z Tell Siran — datowana na okres bezpośrednio poprzedzający wygnanie babilońskie, pokolenie lub dwa przed misją Nehemiasza. Inskrypcja z Cytadeli sięga z kolei znacznie głębiej, w okres monarchii — czasy Salomona, który uległ wpływom swoich żon i zbudował miejsce kultu dla ammonickiego bóstwa:

„Salomon bowiem poszedł za Asztartą, boginią Sydończyków, i za Milkomem, obrzydliwością Ammonitów” (1 Krl 11,5 UBG).

Milkom — bóg wymieniony wprost w inskrypcji z Cytadeli Ammanu — to więc nie twór biblijnej polemiki, lecz realne bóstwo państwowe Ammonu, wspomniane też przy zburzeniu przez Jozjasza wyżyn wzniesionych dla niego pod Jerozolimą (2 Krl 23,13). Ta sama rzeczywistość polityczna pobrzmiewa w Księdze Jeremiasza, gdzie król ammonicki Baalis stoi za zamachem na namiestnika Godoliasza (Jr 40,14).

Co pewne, a co dyskutowane

  • Pewne: obie inskrypcje są autentyczne, pochodzą z terenu starożytnego Ammonu i zapisane są w odrębnym języku ammonickim, blisko spokrewnionym z hebrajskim, moabskim i edomskim. Treść butelki z Tell Siran — genealogia trzech królów — nie budzi sporu co do odczytu; to jeden z niewielu w pełni zachowanych tekstów epigraficznych z tego regionu.
  • Dyskutowane — charakter inskrypcji z Cytadeli: ze względu na liczne luki badacze spierają się, czy to klasyczna inskrypcja budowlana (dedykacja świątyni lub twierdzy Milkoma), czy zapis wyroczni bądź instrukcji wypowiadanej w imieniu bóstwa. Rozstrzygnięcie utrudnia fragmentaryczność zabytku.
  • Dyskutowane — datowanie butelki z Tell Siran: analiza radiowęglowa nasion ze środka wskazała ok. 460 r. p.n.e., podczas gdy paleografia liter i dane historyczne o dynastii wskazują raczej na ok. 600 r. p.n.e. Rozbieżność sięga ok. 140 lat i pozostaje nierozstrzygnięta — większość epigrafików (m.in. F.M. Cross) ufa datowaniu paleograficznemu, traktując wynik C-14 jako odnoszący się do wieku samych nasion, niekoniecznie do momentu wykonania napisu.
  • Dyskutowane — tożsamość Milkoma i Molocha: część biblistów utożsamia Milkoma z Molochem, bogiem kojarzonym z ofiarami z dzieci (Kpł 18,21; 20,2-5), inni traktują ich jako odrębne postacie, wskazując że w Jerozolimie funkcjonowały dla nich osobne miejsca kultu. Same inskrypcje ammonickie nie rozstrzygają tego sporu.
  • Drobna niepewność: starsze opracowania popularne bywają niekonsekwentne w datowaniu inskrypcji z Cytadeli, jednak większość aktualnych źródeł zgodnie wskazuje 2. połowę IX w. p.n.e.

Znaczenie

Przez większość historii badań o Ammonitach wiedziano niemal wyłącznie z dwóch źródeł zewnętrznych: biblijnej polemiki, przedstawiającej ich jako przeciwników Izraela i czcicieli obcego boga, oraz suchych wzmianek w asyryjskich listach hołdowniczych. Inskrypcja z Cytadeli Ammanu i butelka z Tell Siran są czymś innym — to głos samych Ammonitów, zapisany ich własnym pismem i językiem, mówiący o budowie świątyń, uprawie winnic i sadów, władzy królewskiej i pobożności wobec Milkoma.

Dla czytelnika Biblii ich wartość polega przede wszystkim na potwierdzeniu tła historycznego: Ammon nie jest literacką fikcją ani uogólnionym „ludem sąsiednim”, lecz realnym, zorganizowanym państwem z własną dynastią, urzędnikami i kultem państwowym — dokładnie takim, jaki opisują księgi od Sędziów po Nehemiasza. Genealogia z Tell Siran (Amminadab – Hissal-El – Amminadab) łączy się spójnie z niezależnie poświadczonymi wzmiankami asyryjskimi o wasalu imieniem Amminadab, co uwiarygadnia oba źródła nawzajem. Milkom, obrzydliwość synów Ammona z 1 Księgi Królewskiej, przestaje być abstrakcyjnym określeniem z tekstu polemicznego, a staje się bóstwem poświadczonym wprost, kamiennymi literami, w jego własnej stolicy.

Źródła

Więcej wpisów