Skrybowie Biblia

Stele z Sefire — aramejskie klątwy traktatowe a Powtórzonego Prawa

Stele z Sefire — aramejskie klątwy traktatowe a Powtórzonego Prawa

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Pod koniec lat 20. XX wieku w okolicach syryjskiego Aleppo miejscowi rolnicy natrafili na bazaltowe głazy pokryte gęstym, nieznanym wówczas pismem. Gdy inskrypcję odczytano, okazało się, że to aramejski traktat między dwoma władcami, kończący się długą listą przekleństw czekających tego, kto złamie przysięgę. Czy formuły o spalonym wosku, jałowym siewie i miedzianym niebie mają coś wspólnego z groźbami, jakie w 28. rozdziale Księgi Powtórzonego Prawa Mojżesz kieruje do Izraela?

Stele z Sefire — aramejskie klątwy traktatowe a Powtórzonego Prawa
Public domain, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Stele z Sefire to trzy bazaltowe płyty z inskrypcjami w starym dialekcie aramejskim, znalezione w okolicach wsi Sefire (dziś As-Safira), około 20–23 km na południowy wschód od Aleppo. Pierwsze dwie (Sefire I i II) trafiły przypadkiem w ręce miejscowej ludności pod koniec lat 20. XX wieku i szybko pojawiły się na rynku starożytności w Aleppo, zanim francuski jezuita i orientalista Sébastien Ronzevalle opublikował je w 1930 roku. Trzecia stela (Sefire III), zachowana we fragmentach, została odnaleziona później i opublikowana w 1956 roku przez André Dupont-Sommera i Jeana Starcky’ego. Ponieważ steli nie wydobyto w toku kontrolowanych wykopalisk, ich pierwotny kontekst archeologiczny pozostaje nieznany — mamy sam tekst, nie jego architektoniczne otoczenie.

Steli I i II mają po trzy zapisane strony każda (stela I była złamana na dwie części), stela III to dziewięć fragmentów odwrotnej strony szerszej płyty. Dziś steli I i II znajdują się w Muzeum Narodowym w Damaszku, a stela III — w Muzeum Narodowym w Bejrucie. Kompletne naukowe opracowanie tekstu przygotował w 1967 roku amerykański semitolog Joseph Fitzmyer w monografii The Aramaic Inscriptions of Sefire; inskrypcje katalogowane są pod sygnaturami KAI 222–224.

Treść to traktat (a właściwie zbiór powiązanych traktatów) między Bar-Ga’jah, królem krainy oznaczonej skrótem KTK, a Matielem, synem Attarsamaka, królem Arpadu — miasta-państwa na północy Syrii. Tekst przywołuje długą listę bóstw jako świadków przysięgi, wylicza zobowiązania stron (m.in. zakaz zamachu na życie partnera traktatu czy obowiązek wydania zbiegów), a kończy się rozbudowanym katalogiem przekleństw, które mają spaść na Matiela i jego potomstwo, jeśli złamie warunki układu. Steli datuje się na połowę VIII w. p.n.e., najprawdopodobniej na lata 754–750 p.n.e. — czas tuż przed upadkiem Arpadu, które w 740 r. p.n.e., po trzyletnim oblężeniu, zdobył i zniszczył asyryjski król Tiglat-Pileser III.

Powiązanie z Pismem

Tematem, do którego przypisano ten materiał w niniejszej serii, jest 28. rozdział Księgi Powtórzonego Prawa — rozdział błogosławieństw i przekleństw przymierza między Jahwe (PAN) a Izraelem. Tekst zapowiada: „Lecz jeśli nie będziesz słuchał głosu Pana, swego Boga, by przestrzegać wszystkich jego przykazań i ustaw, które ci dziś nakazuję, i wypełniać je, to spadną na ciebie wszystkie te przekleństwa i cię dosięgną” (Pwt 28,15 UBG). Dalej następuje seria konkretnych gróźb, z których wiele ma uderzająco bliskie odpowiedniki w klątwach z Sefire.

W steli I (kolumna A) czytamy między innymi: „Jak ten wosk płonie w ogniu, tak niech Matiel spłonie w ogniu” oraz „jak człowiek z wosku zostaje oślepiony, tak niech Matiel zostanie oślepiony” — rytualny gest łamania figurki woskowej miał obrazowo wymusić spełnienie klątwy. Inne formuły mówią o kobietach, które na próżno karmią lub pieką chleb — obraz działania podjętego, lecz nieprzynoszącego owocu: „niech siedem mamek namaszcza piersi i karmi chłopca, a on niech nie będzie nasycony”, „niech siedem [jego] córek piecze chleb w piecu, a on niech się nie napełni”. To ten sam schemat retoryczny, co w biblijnym: „Poślubisz sobie żonę, lecz inny mężczyzna będzie z nią obcować. Zbudujesz dom, lecz w nim nie zamieszkasz. Zasadzisz winnicę, lecz z niej nie skorzystasz” (Pwt 28,30 UBG) czy „Dużo ziarna wyniesiesz na pole, lecz mało zbierzesz, gdyż pożre je szarańcza” (Pwt 28,38 UBG). Badacze nazywają ten typ klątwy „przekleństwem daremności” — czynność zostaje wykonana, ale jej owoc odbiera ktoś inny albo niszczy szkodnik. Podobnie brzmi zapowiedź: „Pan dotknie cię obłędem, ślepotą i przerażeniem serca” (Pwt 28,28 UBG) — u Sefire ślepota pojawia się w rytuale z figurką woskową.

Badacz Gad Barnea z Uniwersytetu w Hajfie zwraca uwagę, że ten sam wzorzec „czynność wykonana na próżno” łączy Sefire, Pwt 28 i inne teksty zachodniosemickie oraz neoasyryjskie, w tym traktat sukcesyjny króla Asarhaddona z 672 r. p.n.e. Co ciekawe, sam Arpad pojawia się w Biblii wprost, obok Chamatu, w retoryce asyryjskich zwycięstw: „Gdzie są bogowie Chamatu i Arpadu? […] Czy wyrwali Samarię z moich rąk?” (2 Krl 18,34 UBG; por. 2 Krl 19,13; Iz 10,9; 36,19; Jr 49,23). Biblijni autorzy znali więc los tego samego miasta-państwa, którego króla dotyczy traktat z Sefire.

Co pewne, a co dyskutowane

  • Pewne: istnienie, autentyczność i treść trzech steli; datowanie na połowę VIII w. p.n.e.; strony traktatu (Bar-Ga’jah z KTK i Matiel, król Arpadu); gatunek literacki — traktat wasalny/parytetowy z formułami przekleństw wzorowanymi na rozpowszechnionej bliskowschodniej konwencji prawnej. Bliskość słownictwa i obrazowania klątw z Sefire do klątw biblijnych (Pwt 28, Kpł 26) jest od dekad uznanym wnioskiem filologicznym (Fitzmyer, Delbert Hillers, Barnea i inni), a nie kontrowersyjną hipotezą.
  • Dyskutowane — lokalizacja KTK: tożsamość i lokalizacja krainy Bar-Ga’jaha (KTK) pozostaje nierozstrzygnięta. André Lemaire i Jean-Marie Durand łączyli KTK z Bit-Adini i utożsamiali Bar-Ga’jaha z asyryjskim namiestnikiem (turtanu) Szamszi-ilu; Nadaw Na’aman umiejscawiał KTK w granicach królestwa Chamat; pojawiały się też propozycje wiążące KTK z Cylicją/Que. Żadna z hipotez nie zyskała jednoznacznej przewagi.
  • Dyskutowane — charakter zależności literackiej: nie ma zgody co do tego, czy autorzy Pwt 28 znali bezpośrednio tradycję taką jak Sefire (albo późniejszy traktat Asarhaddona), czy oba teksty czerpią niezależnie z dużo starszego, wspólnego repertuaru klątw przymierza, znanego już z traktatów hetyckich kilka wieków wcześniej. Od odpowiedzi na to pytanie część badaczy próbuje wyprowadzać wnioski o datowaniu warstw Księgi Powtórzonego Prawa.
  • Dyskutowane — kontekst znaleziska: steli nie odkryto w toku kontrolowanych wykopalisk — trafiły na rynek starożytności, zanim ustalono miejsce ich pierwotnego ustawienia. Ogranicza to wiedzę o ich pierwotnej funkcji (np. czy stały w świątyni, na granicy terytorium), choć autentyczność i datowanie tekstu nie są przez to kwestionowane.

Status tematu pozostaje przy określeniu „potwierdzone” — inskrypcje są bezsprzecznie autentycznym, dobrze zbadanym zabytkiem, a paralela do biblijnej formuły przekleństw jest mocno ugruntowana filologicznie. Niepewność dotyczy nie istnienia i treści steli, lecz szczegółów geograficznych (KTK) i stopnia literackiej zależności między tradycjami — a to spór interpretacyjny, nie wątpliwość co do samego znaleziska.

Znaczenie

Stele z Sefire należą do najstarszych i najobszerniejszych zachowanych monumentalnych inskrypcji w języku aramejskim — języku, który stulecia później stanie się mową codzienną Judei czasów Jezusa. Ich waga polega przede wszystkim na tym, że są najlepszym pozabiblijnym świadectwem zachodniosemickiej tradycji błogosławieństw i przekleństw przymierza: pokazują, że autorzy biblijni, formułując konsekwencje złamania przymierza z Jahwe, posługiwali się gatunkiem literackim dobrze znanym w całym regionie — od Anatolii, przez Syrię, po Asyrię.

To nie oznacza, że tekst z Sefire „dowodzi” czegokolwiek na temat wydarzeń opisanych w Torze — traktat nie ma bezpośredniego związku historycznego z Izraelem, a jego strony to lokalni władcy syryjscy nieznani skądinąd z Biblii. Jego wartość jest inna: pokazuje realny kontekst prawny i religijny, w którym powstawała biblijna retoryka przymierza. Groźby z Pwt 28 nie są literacką fantazją odosobnioną w starożytnym świecie, lecz elementem szeroko rozumianej kultury traktatowej — tej samej, w której Arpad, wymieniany w Sefire, funkcjonował jako realne miasto-państwo, znane później autorom biblijnym z relacji o podbojach asyryjskich. Pozwala to czytać rozdziały o błogosławieństwach i przekleństwach nie jako metaforę, lecz jako tekst prawny w pełnym tego słowa znaczeniu.

Źródła

Więcej wpisów