Nazwa miasta, o którym mowa w siódmym i ósmym rozdziale Księgi Jozuego, po hebrajsku znaczy po prostu „ruina”. Czy autor wskazywał na miejsce znane już wówczas jako opuszczone rumowisko, czy nazwa powstała później, jako wyjaśnienie widocznych ruin? Od stu lat archeolodzy szukają wzgórza, które dałoby się pogodzić z biblijnym opisem podboju Aj. Kłopot w tym, że najbardziej oczywisty kandydat przez dekady wykopalisk milczał — a gdy w latach 90. XX w. zaproponowano inne stanowisko, spór o to, gdzie leżało Aj, rozgorzał na nowo.
Czym jest to „odkrycie”
Od XIX wieku większość badaczy identyfikowała biblijne Aj z rozległym kopcem ruin et-Tell w górach Beniamina, kilkanaście km na północ od Jerozolimy. Utożsamienie zaproponował Edward Robinson, a w 1924 r. ugruntował je William Foxwell Albright: arabskie et-Tell znaczy tyle samo co hebrajskie Aj — „kopiec”, „ruina”. Najważniejsze wykopaliska prowadziła w l. 1933–1935 Judith Marquet-Krause (finansowanie barona Edmonda de Rothschilda), a w l. 1964–1972 Joseph Callaway w ramach ekspedycji American Schools of Oriental Research.
Wyniki okazały się kłopotliwe. Et-Tell było ufortyfikowanym miastem we wczesnej epoce brązu (ok. 3100–2400 r. p.n.e.), z murami, bramami i wpływami egipskimi w ostatniej fazie. Ok. 2400 r. p.n.e. miasto zniszczono i całkowicie opuszczono. Przez blisko tysiąc lat na wzgórzu nie było osadnictwa — aż do epoki żelaza I (ok. 1200–1050 r. p.n.e.), gdy powstała tam niewielka, niefortyfikowana wioska, bez śladów podboju. Innymi słowy: w czasie, gdy miałby się rozegrać biblijny podbój Kanaanu — czy wg wcześniejszej chronologii (ok. 1400 r. p.n.e.), czy późniejszej (ok. 1230–1200 r. p.n.e.) — et-Tell nie istniało jako miasto. Sam Callaway ostatecznie uznał, że opowieść o zdobyciu Aj to raczej późniejsza etiologia tłumacząca widoczne ruiny, a nie zapis historycznego wydarzenia.
W 1995 r. Bryant G. Wood ze stowarzyszenia Associates for Biblical Research (ABR) rozpoczął wykopaliska na pobliskim stanowisku Chirbet el-Makatir (Khirbet el-Maqatir), niecały kilometr na zachód od et-Tell. Kampanie prowadzono w latach 1995–2000 i 2009–2016, a od 2014 do 2017 r. kierował nimi Scott Stripling. Odsłonięto fragmenty muru fortecznego z wczesnej fazy późnego brązu (LB I), grubości ok. 3,5–4 m, wraz z bramą. W przejściu bramnym stwierdzono silne ślady pożaru — poczerwieniałą, popękaną skałę oraz ceramikę noszącą ślady wtórnego wypalenia w ogniu obejmującym całe stanowisko. Zespół ABR datował to zniszczenie na ok. 1400 r. p.n.e. W 2013 r. znaleziono tam też egipski skarabeusz z XVIII dynastii, przypisywany czasom Totmesa III lub Amenhotepa II.
Chirbet el-Makatir jest jednak znacznie mniejsze niż et-Tell — obszar fortecy to niecałe 1–1,2 ha, podczas gdy et-Tell zajmowało ok. 8 ha. Zwolennicy tej identyfikacji powiązali ją dodatkowo z propozycją Davida Livingstona z lat 70. XX w., według której biblijny Betel leży nie w tradycyjnym Beitin, lecz w el-Bireh, ok. 3 km na południe — na podstawie odległości u Euzebiusza i Hieronima oraz rzymskich kamieni milowych. Tego przesunięcia geografii nie przyjęła jednak większość badaczy.
Powiązanie z Pismem
Opis podboju Aj zajmuje siódmy i ósmy rozdział Księgi Jozuego. Po zdobyciu Jerycha Jozue wysłał zwiadowców: „Tymczasem Jozue posłał kilku mężczyzn z Jerycha do Aj, które leży blisko Bet-Awen, na wschód od Betel, i powiedział do nich: Idźcie i zbadajcie tę ziemię” (Joz 7,2 UBG). Zwiadowcy ocenili, że wystarczy niewielki oddział — ale pierwszy atak zakończył się klęską: Izraelici uciekli, a trzydziestu sześciu zginęło (Joz 7,3–5). Powodem, jak wyjaśnia dalsza część rozdziału, był grzech Achana, który wbrew zakazowi zagarnął łupy z Jerycha: „Gdy zobaczyłem wśród łupów piękny płaszcz babiloński, dwieście syklów srebra i pręt złota ważący pięćdziesiąt syklów, pożądałem ich i wziąłem je” (Joz 7,21 UBG).
Po rozwiązaniu tej sprawy Pan (Jahwe) nakazał Jozuemu ponowny atak, tym razem z użyciem zasadzki: „Potem Pan powiedział do Jozuego: Nie bój się ani się nie lękaj. Weź ze sobą wszystkich wojowników, powstań i wyrusz do Aj (…) Zastaw zasadzkę na miasto od jego tyłu” (Joz 8,1–2 UBG). Ukryty oddział wdarł się do miasta od tyłu i podpalił je: „A gdy tylko podniósł rękę, ludzie, którzy byli w zasadzce, powstali szybko ze swego miejsca, pobiegli i weszli do miasta, zajęli je i szybko podpalili” (Joz 8,19 UBG). Miasto zostało doszczętnie zniszczone: „Wtedy Jozue spalił Aj i uczynił je wieczną mogiłą i pustynią aż do dziś” (Joz 8,28 UBG) — a liczba poległych, według tekstu, sięgnęła dwunastu tysięcy mężczyzn i kobiet (Joz 8,25). Po zwycięstwie Jozue zbudował ołtarz na górze Ebal i odczytał ludowi Prawo przekazane przez Mojżesza (Joz 8,30.35).
Ta narracja — z podanym położeniem względem Betel i Bet-Awen oraz opisem fortyfikacji, bramy i pożaru — sprawia, że archeolodzy traktują Aj jako stanowisko możliwe do zweryfikowania w terenie.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest to, co pokazały same wykopaliska: et-Tell było w epoce wczesnego brązu dużym, ufortyfikowanym miastem, które upadło ok. 2400 r. p.n.e. i pozostawało bezludne aż do epoki żelaza I. Pewne jest też, że na Chirbet el-Makatir odsłonięto niewielką fortecę z wczesnej fazy późnego brązu, zniszczoną gwałtownym pożarem — ślady te (przepalona skała, wtórnie wypalona ceramika) są dobrze udokumentowane w raportach wykopaliskowych.
- Spór o identyfikację Aj. Główny nurt — za Albrightem i Callawayem — od stu lat wiąże Aj z et-Tell, mimo luki chronologicznej. Część badaczy (np. Israel Finkelstein) traktuje opowieść jako późniejszą etiologię tłumaczącą widoczną ruinę. Inni proponowali, że wspomnienie zdobycia pobliskiego Betel wtórnie przeniesiono na Aj (Albright), albo że et-Tell zniszczyli Egipcjanie jako karę za bunt jeszcze w epoce wczesnego brązu (Callaway).
- Propozycja Chirbet el-Makatir. Wood i ABR argumentują, że to tam leżało biblijne Aj — powołując się na fortyfikacje, ślady pożaru z ok. 1400 r. p.n.e. oraz na to, że rozmiar stanowiska lepiej odpowiada Joz 10,2, gdzie Aj jest mniejsze od Gibeonu, podczas gdy et-Tell było od Gibeonu większe. Identyfikacji tej nie przyjął jednak główny nurt — funkcjonuje głównie w kręgach ewangelikalnej apologetyki.
- Problem lokalizacji Betel. Argumentacja za Chirbet el-Makatir opiera się częściowo na przesunięciu Betel z Beitin na el-Bireh (Livingston, Wood). Większość badaczy łączy jednak Betel z Beitin (dane z Onomastikonu Euzebiusza), co osłabia argument za Chirbet el-Makatir.
- Problem liczb. Nawet zwolennicy Chirbet el-Makatir muszą pogodzić dwanaście tysięcy poległych (Joz 8,25) z fortecą o powierzchni nieco ponad hektara. Wyjaśnień szuka się w hiperbolicznym stylu starożytnych opisów wojennych albo w tym, że „Aj” oznaczało więcej niż sam garnizon — kwestia otwarta.
Spór nie toczy się między dwiema równorzędnymi szkołami, lecz między utrwalonym stanowiskiem głównego nurtu a alternatywą propagowaną głównie przez badaczy związanych z konserwatywną apologetyką. Trudno znaleźć szczegółową polemikę uniwersytecką z krytyką datowania ceramiki z Chirbet el-Makatir — świeckie ośrodki po prostu w większości nie podjęły tego tematu.
Znaczenie
Casus Aj dobrze pokazuje, na czym polega rzeczywista praca archeologii biblijnej — i jak daleko jej do prostych sloganów w rodzaju „archeologia potwierdziła Biblię”. Sama nazwa miasta, znacząca „ruina”, sugeruje, że już w starożytności było ono punktem orientacyjnym w krajobrazie. Pytanie, który kopiec to ten właściwy, okazuje się trudne, bo zależy od wielu powiązanych ustaleń: gdzie leżało Betel, jak liczyć chronologię podboju, jak interpretować lukę osadniczą.
Niezależnie od tego, czy słuszność ma tradycyjna identyfikacja z et-Tell, czy propozycja Chirbet el-Makatir, sam spór pokazuje złożoność łączenia tekstu i wykopalisk: żadne stanowisko nie „udowadnia” biblijnej opowieści w prosty sposób. Wartościowe jest to, co archeologia potwierdza niezależnie od identyfikacji konkretnego wzgórza: że w górach Beniamina istniały ufortyfikowane osiedla niszczone pożarami i że opowieść o Aj — z geograficznymi szczegółami i pamięcią o „wiecznej ruinie” — odsyłała starożytnych czytelników do miejsca, które można było zobaczyć na własne oczy.
Źródła
- Associates for Biblical Research, „The Search for Joshua’s Ai” — identyfikacja Aj, wykopaliska na et-Tell, argumenty za Chirbet el-Makatir: biblearchaeology.org
- Wikipedia (en), „Et-Tell” — wykopaliska Marquet-Krause i Callawaya, chronologia: en.wikipedia.org/wiki/Et-Tell
- Wikipedia (en), „Ai (Canaan)” — opis biblijny, historia identyfikacji, hipotezy: en.wikipedia.org/wiki/Ai_(Canaan)
- Associates for Biblical Research, „Excavations at Khirbet el-Maqatir: 1995–2000 & 2009–2011” — fortyfikacje LB I, ślady pożaru: biblearchaeology.org
- BiblePlaces.com, „Khirbet el-Maqatir” — lokalizacja, wielkość, znaleziska na tle et-Tell: bibleplaces.com/maqatir
- Associates for Biblical Research, „Further Considerations on the Location of Bethel at El-Bireh” — argumentacja za przesunięciem lokalizacji Betel: biblearchaeology.org
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Jozuego 7,2–5.21; 8,1–2.19.25.28–30.35.