Skrybowie Biblia

Cheszbon (Tell Hesban) — stolica Sichona?

Cheszbon (Tell Hesban) — stolica Sichona?

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Na mapie starożytnego Zajordania widnieje wzgórze Tell Hesban, w którym od dawna widziano biblijny Cheszbon — stolicę amoryckiego króla Sichona pokonanego przez Izraela w drodze do Kanaanu. Problem w tym, że gdy amerykańscy archeolodzy w końcu przekopali to wzgórze warstwa po warstwie, miasta z epoki, w której miał żyć Sichon, po prostu tam nie znaleźli. Co to oznacza dla opowieści z Księgi Liczb — i czy w ogóle kopano we właściwym miejscu?

Czym jest to „odkrycie”

Tell Hesban (zapisywane też jako Tall Hisban) to rozległe stanowisko archeologiczne około 20 km na południowy zachód od Ammanu w Jordanii, na wyżynnej równinie Madaba. Nazwa arabska nawiązuje wprost do starohebrajskiego Cheszbon, co od XIX wieku skłaniało badaczy do utożsamiania miejsca z biblijnym miastem.

Systematyczne wykopaliska rozpoczęła w 1968 roku ekspedycja Andrews University, znana jako Heshbon Expedition. Prowadzili ją kolejno Siegfried H. Horn i Roger S. Boraas (sezony 1968, 1971, 1973), a po przejściu Horna na emeryturę jego następca Lawrence T. Geraty wraz z Boraasem (sezony 1974 i 1976). Był to jeden z pierwszych projektów w regionie łączących wykopaliska z surveyem okolicy i naukami przyrodniczymi — model rozwinięty później przez konsorcjum Madaba Plains Project (od 1984 roku, z udziałem stanowisk Tell el-Umeiri i Tall Jalul).

Efekt pięciu sezonów był dla inicjatorów projektu rozczarowujący. Wykopaliska ujawniły około dziewiętnastu poziomów osadniczych obejmujących ponad trzy tysiące lat — od epoki żelaza po okres mameluecki — ale nie natrafiono na żadne istotne pozostałości z epoki brązu. Jak podsumował archeolog William Dever, miasto na Tell Hesban „zostało założone dopiero w epoce żelaza II — długo po jakimkolwiek domniemanym podboju”. Znaleziono jedynie nieliczne, rozproszone ślady z XII–XI wieku p.n.e. (niewielka, niewarowna osada), a z XIII wieku p.n.e. — czyli z okresu, w którym tradycyjna chronologia umieszcza wyjście z Egiptu i podbój Kanaanu — nie ma na wzgórzu żadnych śladów.

Późniejsze warstwy są za to bogate: rzymsko-bizantyjskie Esbus z dwoma kościołami i mozaikami, potem osadnictwo islamskie i mameluckie. Od 1996 roku prace kontynuuje Hisban Cultural Heritage Project pod kierunkiem Øysteina LaBianki, skupiony już głównie na okresach średniowiecznych i współpracy z lokalną społecznością — pytanie o Sichona pozostało nierozstrzygnięte.

Powiązanie z Pismem

Biblijny Cheszbon pojawia się w Piśmie kilkadziesiąt razy, ale kluczowa scena to starcie opisane w Księdze Liczb. Izraelici w drodze do Kanaanu proszą Sichona, króla Amorytów, o pokojowe przejście przez jego ziemię:

„I Izrael wysłał posłańców do Sichona, króla Amorytów, mówiąc: Pozwól nam przejść przez twoją ziemię (…) Sichon jednak nie pozwolił Izraelowi przejść przez swoją granicę; Sichon zebrał cały swój lud i wyszedł przeciw Izraelowi na pustynię (…) I Izrael pobił go ostrzem miecza, i wziął w posiadanie jego ziemię od Arnonu do Jabboku” (Lb 21,21-24 UBG).

Tekst dalej precyzuje status miasta i cytuje starą pieśń triumfalną: „Cheszbon był miastem Sichona, króla Amorytów, który walczył z królem Moabu i zabrał mu z rąk całą jego ziemię aż po Arnon. Dlatego mówią w przypowieści: Wejdźcie do Cheszbonu i niech się odbuduje, i umocni miasto Sichona. Ponieważ ogień wyszedł z Cheszbonu, płomień z miasta Sichona; i pochłonął Ar moabskie oraz wzgórza Arnonu” (Lb 21,26-28 UBG). Ta sama fraza o ogniu wychodzącym z Cheszbonu wraca zaskakująco w wyroczni przeciw Moabowi u Jeremiasza — tym razem jako zapowiedź przyszłego zniszczenia, a nie wspomnienie przeszłego podboju: „W cieniu Cheszbonu zatrzymali się ci, którzy uciekali przed przemocą. Ale ogień wyjdzie z Cheszbonu i płomień ze środka Sichona i pożre krańce Moabu” (Jr 48,45 UBG).

Miasto wraca też w zupełnie innym tonie w poezji miłosnej Pieśni nad Pieśniami: „Twoja szyja jest jak wieża z kości słoniowej; twoje oczy jak sadzawki Cheszbonu przy bramie Bat-Rabbim” (PnP 7,4 UBG) — wzmianka zakładająca miasto ze znanymi, okazałymi sadzawkami, a więc raczej realia epoki królestw niż krajobraz wędrówki po pustyni. Cheszbon pojawia się dalej jako miasto przydzielone pokoleniu Rubena, potem Gada, później jako miasto lewickie, a w wyroczniach Izajasza i Jeremiasza — jako miasto na przemian moabskie i ammonickie (Iz 15,4).

Co pewne, a co dyskutowane

  • Pewne: nazwa Tell Hesban fonetycznie kontynuuje toponim Cheszbon, a wzgórze było zamieszkane niemal nieprzerwanie od epoki żelaza I po czasy nowożytne — to najlepiej udokumentowany argument za identyfikacją.
  • Pewne: na Tell Hesban nie odkryto znaczącego osadnictwa z epoki brązu (ani środkowego, ani późnego) — a to właśnie w późnej epoce brązu tradycyjna chronologia umieszcza podbój Sichona. Ekspedycja Horna sama uznała, że stanowisko „nie jest Cheszbonem Sichona” w sensie dosłownym.
  • Dyskutowane — inna lokalizacja: część badaczy (m.in. sam Horn) uznała za bardziej prawdopodobną stolicę Sichona pobliski, znacznie większy Tall Jalul, ze śladami epoki brązu; inni (R. D. Ibach) wskazywali na Tell el-Umeiri, gdzie odkryto budowlę z ok. 1300 r. p.n.e., interpretowaną (spornie) jako sanktuarium. Nazwa „Cheszbon” mogła z czasem „wędrować” na późniejszą, sąsiednią osadę na Tell Hesban, podczas gdy faktyczne miasto Sichona leżało gdzie indziej.
  • Dyskutowane — późniejszy podbój: część badaczy proponuje przesunięcie samego wydarzenia bliżej do epoki żelaza I (XII–XI w. p.n.e.), kiedy na Tell Hesban istniała skromna osada — choć i ta nie odpowiada obrazowi ufortyfikowanej stolicy z opisu biblijnego.
  • Dyskutowane — anachroniczna kompozycja: biblistka Elizabeth Bloch-Smith zaproponowała, że opowieść o Sichonie powstawała dwuetapowo: rdzeń narracji miał w IX w. p.n.e. legitymizować podbój Moabu przez króla Omriego, a sama „Pieśń o Cheszbonie” z motywem ognia i pożogi odzwierciedla realne zniszczenie miasta dopiero w VI wieku p.n.e., zretrojektowane później w czasy Mojżesza. To wyjaśniałoby, czemu ta sama fraza o „ogniu z Cheszbonu” wraca u Jeremiasza jako proroctwo, nie wspomnienie. Jest to hipoteza z nurtu krytyki źródeł, nieprzyjmowana przez badaczy o konserwatywnym podejściu do historyczności Pięcioksięgu.
  • Dyskutowane — argument „ciszy archeologicznej”: Øystein LaBianca i Bethany Walker zwracają uwagę, że intensywne późniejsze zasiedlenie wzgórza mogło przemieszać wcześniejsze, słabo zachowane warstwy epoki brązu do kontekstów wtórnych — milczenie archeologii nie zawsze jest dowodem nieistnienia.
  • Poza Biblią nie odnaleziono dotąd żadnej inskrypcji wymieniającej imię Sichona — jego historyczność opiera się wyłącznie na źródłach biblijnych.

Znaczenie

Cheszbon to podręcznikowy przykład tego, jak trudna bywa archeologia „z nazwą w ręku”. Zachowanie starożytnego toponimu w miejscowej nazwie arabskiej nie gwarantuje, że dane wzgórze kryje warstwy odpowiadające każdemu wydarzeniu przypisanemu temu miastu w tekście biblijnym — miasta bywały porzucane, przenoszone, a ich nazwy „migrowały” wraz z ludnością do sąsiednich osad. Przypadek Tell Hesban pokazuje też ograniczenia argumentu z milczenia w obie strony: brak śladów epoki brązu nie dowodzi, że opisane wydarzenie nigdy się nie wydarzyło — może równie dobrze świadczyć o tym, że szukano go w niewłaściwym miejscu, jak bywało wcześniej z innymi stanowiskami biblijnymi, zanim właściwą lokalizację ostatecznie potwierdzono. Debata wokół Tall Jalul i Tell el-Umeiri wciąż trwa, a przyszłe wykopaliska na tych mniej przebadanych stanowiskach mogą jeszcze zmienić obraz sprawy. Dla czytelnika Biblii to zaproszenie do ostrożności: jedno wzgórze bez właściwej warstwy to za mało, by przesądzać o prawdziwości albo fikcyjności całej opowieści o podboju Zajordania.

Źródła

Więcej wpisów