Na skalistym cyplu nad Wadi Arabah stoją ruiny pałaców zbudowanych na wzór asyryjski. Kilkadziesiąt kilometrów dalej, na szczycie niemal niedostępnej góry nad Petrą, archeolodzy znaleźli glinianą odciśniętą pieczęć z imieniem króla Edomu. Czy te dwa stanowiska — Buseira i Umm el-Biyara — to rzeczywiście biblijne Bosra i Sela, miasta, które prorocy Izraela obwieszczali skazanymi na ruinę? Odpowiedź jest bardziej niejednoznaczna, niż podpowiada intuicja.
Czym jest to „odkrycie”
Buseira (arab. Busayra, dawniej Buseirah) to duże stanowisko w południowej Jordanii, w prowincji Tafila, przy starożytnym Szlaku Królewskim. Jako pierwszy opisał je w latach 30. XX wieku Nelson Glueck, a systematyczne wykopaliska prowadziła w latach 1971–1974 oraz 1980 brytyjska archeolog Crystal-M. Bennett; pełne opracowanie wyników ukazało się dopiero w 2002 roku pod redakcją Piotra Bienkowskiego. Na akropolu odsłonięto fortyfikacje chronione stromymi zboczami wadi z trzech stron, dwie nakładające się na siebie monumentalne budowle w Obszarze A, wzniesione w stylu nawiązującym do architektury asyryjskiej, podobny zespół w Obszarze C oraz budynek, który część badaczy interpretuje jako świątynię (choć — jak zaznacza sam Bienkowski — słabe zachowanie i luka między wykopaliskami a publikacją nie pozwalają tego potwierdzić). Odkryto też zabudowę mieszkalną i charakterystyczną „edomicką” ceramikę malowaną — cienkościenne naczynia zdobione geometrycznymi wzorami w kolorze czerwonym, czarnym i białym. Osadnictwo datuje się głównie na VIII/VII–V w. p.n.e., ze śladami późniejszego wykorzystania w okresie nabatejskim, rzymskim i bizantyjskim.
Umm el-Biyara („matka cystern”) to górująca nad doliną Petry płaskowyżowa góra o wysokości ok. 1160 m n.p.m., nazwana tak od licznych wykutych w skale zbiorników na wodę. To pierwsze stanowisko edomickie szeroko przebadane — również przez Crystal Bennett, w latach 1960–1965. Na szczycie, dostępnym tylko wąską, stromą ścieżką, odkryto nieobwarowaną osadę z kamiennych, wydłużonych domów, użytkowaną w VII–VI w. p.n.e. Najważniejszym znaleziskiem jest gliniana odciśnięta pieczęć (bulla) z napisem w piśmie edomickim: „[należące do] Kos-Gabra, króla Edomu”. Znalezisko to pozwoliło po raz pierwszy precyzyjnie związać towarzyszącą ceramikę z początkiem VII w. p.n.e. Ten władca, zapisywany też jako Kaus-gabri lub Qaus-gabri, występuje w inskrypcjach asyryjskich Asarhaddona i Aszurbanipala (lata 670. p.n.e.) jako jeden z władców wasalnych „Za Rzeką”, wymieniony obok królów Judy, Moabu i Ammonu wśród dostarczających materiały budowlane na pałac w Niniwie.
Powiązanie z Pismem
Biblia zna Bosrę (hebr. „owczarnia”) jako miasto Edomu wymieniane już w archaicznym wykazie władców sprzed powstania monarchii izraelskiej: „I Bela umarł, a w jego miejsce panował Jobab, syn Zeracha z Bosry” (Rdz 36,33). Później to samo miasto staje się celem wyroczni prorockich zapowiadających sąd nad Edomem. Prorok mówi w imieniu Jahwe (PAN): „Przysięgam bowiem na siebie samego, mówi Pan, że Bosra stanie się spustoszeniem, hańbą, ruiną i przekleństwem, a wszystkie jej miasta będą ruiną na wieki” (Jr 49,13); podobny wyrok ogłasza Amos (Am 1,12).
Z kolei druga Księga Królewska opisuje podbój innego edomickiego miasta-twierdzy przez króla Judy Amazjasza: „On też pobił dziesięć tysięcy Edomitów w Dolinie Soli i zdobył w walce Selę, i nadał jej nazwę Jokteel, i tak nazywa się aż do dziś” (2 Krl 14,7). Równoległa relacja w 2 Krn 25,12 dodaje dramatyczny szczegół — zwycięzcy zrzucali jeńców ze szczytu skały. Sama nazwa „Sela” znaczy po prostu „skała”, co od dawna kusiło do utożsamienia jej z górującą nad Petrą Umm el-Biyarą. Podobny, poetycki obraz edomickiej pychy skalnych siedzib pojawia się u Abdiasza: „Pycha twego serca zwiodła cię, ty, który mieszkasz w rozpadlinach skalnych, masz swoje mieszkanie na wysokości; ty, który mówisz w swoim sercu: Któż mnie ściągnie na ziemię?” (Ab 1,3).
Co pewne, a co dyskutowane
- Pewne: Utożsamienie Buseiry z biblijną Bosrą jest szeroko akceptowane w nauce — opiera się na ciągłości nazwy, położeniu geograficznym zgodnym z tekstem biblijnym oraz roli stanowiska jako głównego, prawdopodobnie królewskiego ośrodka Edomu epoki żelaza. Warto pamiętać, by nie mylić jej z dużo większym miastem Bosra w Hauranie (dzisiejsza Syria) — to zupełnie inna miejscowość o tej samej nazwie.
- Pewne: Pieczęć Kos-Gabra z Umm el-Biyary jest autentycznym znaleziskiem epigraficznym, a wymieniony w niej władca zgadza się z Kaus-gabri/Qaus-gabri znanym z niezależnych, współczesnych mu inskrypcji asyryjskich Asarhaddona i Aszurbanipala — to jeden z bardzo nielicznych przypadków, gdy edomicki król poświadczony przez Asyryjczyków ma też własny, lokalny zabytek z tytułem „król Edomu”.
- Dyskutowane — identyfikacja Seli: Umm el-Biyara była przez dekady głównym kandydatem na biblijną Selę zdobytą przez Amazjasza, jednak własne wykopaliska Bennett wykazały, że osadnictwo na szczycie nie sięga wstecz dalej niż VII w. p.n.e. — to o niemal sto lat za późno wobec panowania Amazjasza (ok. 800 r. p.n.e.), a i samo miejsce leży zbyt daleko na południe od Doliny Soli i centrum edomickiego osadnictwa. Dziś więcej badaczy skłania się ku es-Sela, skalnej twierdzy leżącej bliżej Buseiry, choć to stanowisko wciąż nie doczekało się pełnych wykopalisk, więc sprawy nie można uznać za ostatecznie zamkniętą.
- Dyskutowane — chronologia edomickiej państwowości: Trwa spór między „niską chronologią” (Bienkowski, za ustaleniami Bennett), według której zorganizowane państwo z monumentalną architekturą pojawia się w Edomie dopiero w VIII–VII w. p.n.e. jako efekt ekspansji asyryjskiej, a „wysoką chronologią” (Thomas Levy, Erez Ben-Yosef, badacze kopalń miedzi w Faynan), wskazującą na złożoną organizację plemienną już w XII–X w. p.n.e. na podstawie datowań radiowęglowych. Ma to znaczenie dla lektury wykazu: „To są królowie, którzy panowali w ziemi Edom, zanim panował król nad synami Izraela” (Rdz 36,31) — zwolennicy wysokiej chronologii widzą w nim ślad realnej, wczesnej władzy, krytycy uznają go za późniejszy schemat literacki. Rozstrzygnięcia brak.
- Dyskutowane: Interpretacja monumentalnego budynku w Obszarze A w Buseirze jako świątyni pozostaje niepewna — sam autor ostatecznej publikacji zaznacza, że skromny zestaw znalezisk i luka czasowa między wykopaliskami a opracowaniem utrudniają jednoznaczną klasyfikację funkcji tego obiektu.
Znaczenie
Buseira i Umm el-Biyara nadają biblijnemu Edomowi namacalny, archeologiczny kontur: to nie tylko literacki przeciwnik z kart proroków, lecz realne państwo z monumentalną architekturą wzorowaną na imperialnych wzorcach, własną ceramiką i imiennie poświadczonym władcą. Pieczęć Kos-Gabra jest rzadkim przypadkiem, gdy postać znana z archiwów asyryjskich zyskuje potwierdzenie we własnym, lokalnym zabytku z jej tytułem królewskim — dowód, że wyrocznie prorockie wymierzone w konkretnych władców Edomu odnosiły się do realnie istniejących postaci.
Zarazem historia identyfikacji Umm el-Biyary jako Seli jest pouczającą lekcją metodologiczną: efektowna sceneria górskiej twierdzy nad Petrą okazała się nie pasować chronologicznie do opisu podboju Amazjasza. To przypomnienie, że wiarygodne utożsamienie miejsca biblijnego wymaga zbieżności geografii, chronologii i tekstu naraz — samo podobieństwo nazwy nie wystarczy. Prorockie wyrocznie przeciw Bosrze zyskują dzięki wykopaliskom Bennett konkretny, wciąż widoczny adresat — ufortyfikowaną stolicę regionu, której ruiny stoją do dziś w południowej Jordanii.
Źródła
- Bienkowski P. (red.), Busayra: Excavations by Crystal-M. Bennett, 1971–1980, Oxford University Press, 2002 — ostateczna publikacja wykopalisk. jstor.org
- Bienkowski P. (red.), Umm al-Biyara: Excavations by Crystal-M. Bennett in Petra 1960–1965, 2011 — publikacja wykopalisk na Umm el-Biyarze, w tym rozdział o pieczęci. opis wydania
- Wikipedia, „Busaira, Jordan” — historia badań, identyfikacja z Bosrą, chronologia. en.wikipedia.org/wiki/Busaira,_Jordan
- Wikipedia, „Kaus-gabri” — władca Edomu poświadczony w źródłach asyryjskich i na pieczęci z Umm el-Biyary. en.wikipedia.org/wiki/Kaus-gabri
- Biblical Archaeology Society, „The Edomite Stronghold of Sela” — spór o identyfikację Seli (Umm el-Biyara vs. es-Sela). biblicalarchaeology.org
- Bienkowski P., „The Emergence of Edom: Recent Debate”, The Ancient Near East Today (ASOR) — spór o chronologię państwowości edomickiej. anetoday.org/bienkowski-emergence-edom
- Ben-Yosef E. i in., „Ancient technology and punctuated change: Detecting the emergence of the Edomite Kingdom”, PMC — argumenty za wcześniejszą chronologią państwowości Edomu na podstawie datowań z Faynan. pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6750566
- Creighton University, materiały do „Buseirah” — architektura Obszaru A i B, historia badań (Glueck, Bennett). moses.creighton.edu/vr/Buseirah
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Rdz 36,31.33; 2 Krl 14,7; 2 Krn 25,12; Am 1,12; Jr 49,13; Ab 1,3.