W styczniu 1855 roku, w skalnym grobowcu na południe od Sydonu, robotnicy natrafili na ogromną, niemal czarną trumnę w kształcie ludzkiej postaci. Na jej wieku widniały 22 wiersze pisma fenickiego — pierwszy tak długi tekst w tym języku znaleziony w samej Fenicji. Kto w niej spoczywał i dlaczego zmarły zostawił potomnym groźby zamiast epitafium? A co ten pogański monarcha ma wspólnego z kartami Biblii, która o Sydonie i jego bogini mówi zaskakująco konkretnie?
.jpg){kind=link}
Czym jest to „odkrycie”
Sarkofag Eszmunazara II to antropoidalny (ukształtowany na wzór ludzkiej sylwetki) sarkofag fenickiego króla Sydonu, wykonany z twardego, ciemnego, niemal czarnego kamienia sprowadzonego z Egiptu. Odkryto go 19 stycznia 1855 roku w nekropolii Magharat Tabloun (nazywanej też „Jaskinią Apollina”), na południowy wschód od dzisiejszej Sydy w Libanie. Znaleziska dokonano na zlecenie Alphonse’a Durighello, agenta działającego na rzecz francuskich zbieraczy; jeszcze w tym samym roku przedmiot trafił do Paryża jako dar księcia de Luynes.
Dziś sarkofag stanowi jeden z okazów Luwru (skrzydło Sully, sala 311, numer inwentarzowy AO 4806; w wydawnictwach epigraficznych oznaczany jako CIS I 3 oraz KAI 14). Ma około 2,5 m długości i przedstawia władcę w egipskim stylu — z chustą nemes na głowie, sztuczną brodą i pektorałem zakończonym głowami sokoła. Sam kształt i materiał zdradzają, że trumnę wykonano w Egipcie; badacze przypuszczają, że była to zdobycz lub import, wtórnie użyty na potrzeby dworu sydońskiego. Należy do wąskiej grupy egipskich sarkofagów znalezionych poza Egiptem — obok trumny ojca Eszmunazara, króla Tabnita.
Najważniejsza jest jednak inskrypcja. Na wieku wyryto 22 wiersze pisma fenickiego (krótszą, częściową kopię umieszczono także na samej wannie sarkofagu). To jeden z najdłuższych znanych tekstów fenickich i pierwszy tej rangi odkryty na terenie samej Fenicji, dlatego odegrał kluczową rolę w odczytaniu i badaniu tego języka. Tekst zawiera:
- Datację i tożsamość zmarłego — otwiera go formuła „W miesiącu Bul, w czternastym roku panowania króla Eszmunazara, króla Sydończyków”.
- Lament nad przedwczesną śmiercią — król nazywa siebie „porwanym przed czasem”, „sierotą, synem wdowy”. Inne źródła podają, że zmarł bardzo młodo.
- Klątwy wobec profanatorów — sedno tekstu. Ktokolwiek naruszy grobowiec, „niech nie ma spoczynku wśród Refaitów, niech nie będzie pochowany w grobie i niech nie ma syna ani potomstwa po sobie”, a także „niech nie ma korzenia w dole ani owocu w górze”.
- Dzieła pobożności — król i jego matka chlubią się wzniesieniem świątyń dla bóstw, w tym „świątyni Asztarte w Sydonie”.
- Nadanie terytorialne — „pan królów dał nam Dor i Jafę, potężne ziemie Dagona, które są na Równinie Saronu”, w nagrodę za zasługi Sydonu.
Matką i regentką króla była Amoasztart, kapłanka bogini Asztarte; tytuł kapłana tej bogini nosili natomiast jego ojciec Tabnit i dziad Eszmunazar I (sam Eszmunazar, zmarły młodo, występuje w inskrypcji już tylko jako król). Rodzina panowała nad Sydonem jako wasale imperium perskiego (Achemenidów).
Powiązanie z Pismem
Sarkofag nie „ilustruje” żadnego konkretnego wersetu — jest natomiast pierwszorzędnym świadectwem realiów, o których Biblia mówi wielokrotnie. Sydon to jedno z najstarszych miast wymienianych w Piśmie; w tablicy narodów uchodzi wręcz za pierworodnego syna Kanaana: „Kanaan zaś spłodził Sydona, swego pierworodnego, i Cheta” (Rdz 10,15 UBG). Prorocy kierowali przeciw Fenicji osobne wyrocznie. Izajasz w rozdziale 23 zapowiada upokorzenie potęgi handlowej Tyru i Sydonu: „Zamilczcie, mieszkańcy wyspy; którą napełnili kupcy Sydonu, przepływając przez morze” (Iz 23,2 UBG) oraz „Wstydź się, Sydonie. Przemówiło bowiem morze, przemówiła twierdza morska” (Iz 23,4 UBG). To Jahwe (PAN) stoi za tym wyrokiem: „Wyciągnął swoją rękę nad morze, zatrząsnął królestwami. Pan wydał rozkaz przeciwko Kanaanowi, aby zburzyć jego twierdze” (Iz 23,11 UBG). Podobną wyrocznię wypowiada Ezechiel: „Synu człowieczy, zwróć swoją twarz przeciw Sydonowi i prorokuj przeciw niemu” (Ez 28,21 UBG).
Najściślejszy punkt styku dotyczy bogini Asztarte. Inskrypcja sarkofagu wprost wspomina „świątynię Asztarte w Sydonie”, a w innych fenickich tekstach z tej dynastii bóstwo to nosi tytuł „Pani Sydończyków”. Dokładnie tak nazywa je Pismo, opisując bałwochwalstwo Izraela: „Salomon bowiem poszedł za Asztartą, boginią Sydończyków, i za Milkomem, obrzydliwością Ammonitów” (1 Krl 11,5 UBG). Biblia potępia ten kult jako odstępstwo: „Opuścili Pana, a służyli Baalowi i Asztartom” (Sdz 2,13 UBG). Sarkofag pokazuje więc drugą stronę tej samej religii — pobożny fenicki władca fundujący świątynię tej właśnie bogini, którą święty tekst Izraela nazywa „obrzydliwością”.
Także nazwy geograficzne z inskrypcji są biblijne: Jafa (Joppa) to port, z którego uciekał Jonasz i gdzie Piotr miał wizję (Jon 1,3; Dz 9–10); Dor pojawia się przy podziale ziemi Kanaan, a Równina Saronu to znana z Pisma nadmorska nizina. Sarkofag potwierdza, że w epoce perskiej Sydon rzeczywiście rozciągał wpływy na te tereny — realny kontekst świata, w którym rozgrywają się opowieści biblijne.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest samo istnienie i autentyczność zabytku: sarkofag stoi w Luwrze, inskrypcja jest wielokrotnie wydana i przetłumaczona (od pionierskich prac de Luynesa, Rödigera, Ewalda i innych z lat 1855–1856), a jej treść — imię króla, wzmianka o Asztarte, klątwy i nadanie Dor oraz Jafy — nie budzi zasadniczych wątpliwości. Pewne jest też, że to znalezisko fenickie z terenu samej Fenicji, z okresu panowania perskiego.
Przedmiotem sporu pozostaje przede wszystkim dokładna datacja. Starsza literatura umieszczała Eszmunazara II w połowie V w. p.n.e., a tajemniczego „pana królów” z inskrypcji utożsamiała z Artakserksesem I (panującym 465–424 p.n.e.). Francuska historyczka Josette Elayi, opierając się na przesłankach numizmatycznych, historycznych i archeologicznych, przesunęła jednak panowanie tej dynastii na drugą połowę VI w. p.n.e. — w takim ujęciu Eszmunazar rządziłby około 539–525 p.n.e., a „panem królów” byłby raczej Kambyzes II lub perski „wielki król” w ogóle. Katalog Luwru ostrożnie podaje przedział „ok. 525–475 p.n.e.”. Różnica jest realna i wciąż dyskutowana, dlatego bezpieczniej mówić ogólnie o okresie perskim niż wskazywać jeden konkretny rok.
Drugi, mniejszy spór dotyczy materiału: dawniej opisywano go jako bazalt, a nowsze opracowania mówią o amfibolicie bądź szarogłazie (grauwace) z egipskiej doliny Wadi Hammamat. Nie zmienia to obrazu — chodzi o twardy, ciemny kamień pochodzenia egipskiego. Trwa też dyskusja, czy trumnę sprowadzono jako import handlowy, czy jako łup wojenny z podboju Egiptu.
Trzeba wreszcie zaznaczyć, czego sarkofag nie dowodzi. Nie jest „spełnieniem proroctwa” Izajasza czy Ezechiela ani dowodem prawdziwości Biblii. Jest natomiast mocnym, niezależnym potwierdzeniem, że opisywany przez Pismo świat — fenicki Sydon, kult Asztarte „bogini Sydończyków”, sieć nadmorskich miast — istniał dokładnie tak, jak zakładają teksty biblijne.
Znaczenie
Wartość znaleziska jest podwójna. Dla badaczy języka to jeden z fundamentów fenickiej epigrafiki — długi, czytelny tekst, który pomógł rozszyfrować i opisać ten wymarły język kananejski, blisko spokrewniony z hebrajszczyzną biblijną. Dla czytelnika Pisma sarkofag jest oknem na świat, który w Biblii bywa tylko wzmiankowany: oto realny król realnego Sydonu, wasal Persji, fundator świątyni tej samej Asztarte, którą kroniki Izraela wymieniają jako pokusę i obrzydliwość.
Zabytek przypomina też o granicach naszej wiedzy. Ten sam Sydon, którego prorocy zapowiadali upokorzenie, w okresie perskim był potęgą morską rozciągającą władzę aż po Dor i Jafę. Historia Fenicji toczyła się przez wieki, a biblijne wyrocznie odnosiły się do konkretnych momentów sądu, nie do jednorazowej zagłady. Sarkofag Eszmunazara — pogańska trumna z klątwą zamiast nadziei zmartwychwstania — stanowi wymowny kontrast wobec tej samej Biblii, która o mieszkańcach Sydonu mówi surowo, lecz nie beznadziejnie, i która całą ziemię, łącznie z Fenicją, umieszcza pod panowaniem jednego Boga.
Źródła
- Louvre, katalog kolekcji online — „Sarcophage d’Eshmunazor” (AO 4806, sala 311, opis, materiał, datacja): collections.louvre.fr
- Wikipedia (ang.) — „Sarcophagus of Eshmunazar II” (odkrycie, inskrypcja, wymiary, historia badań): en.wikipedia.org
- Wikipedia (ang.) — „Eshmunazar II” (dynastia, rodzina, świątynie, nadanie Dor i Jafy, spór o datację i „pana królów”): en.wikipedia.org
- World History Encyclopedia — „Eshmunazor II Sarcophagus” (charakterystyka, styl egipski, znaczenie inskrypcji): worldhistory.org
- Josette Elayi, badania nad chronologią królów Sydonu (referowane w powyższych hasłach) — rewizja datacji na drugą połowę VI w. p.n.e.
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Rdz 10,15; Sdz 2,13; 1 Krl 11,5; Iz 23,2.4.11; Ez 28,21.