Skrybowie Biblia

Sarepta — jedyne przebadane miasto fenickie

Sarepta — jedyne przebadane miasto fenickie

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

W małej baryłce oliwy, która – jak głosi opowieść – nie wyczerpała się przez wiele miesięcy głodu, kryje się jedno z najbardziej intrygujących miejsc biblijnej geografii: fenickie miasto Sarepta, dokąd Bóg wysłał proroka Eliasza do pogańskiej wdowy. Przez tysiąclecia po innych miastach fenickich – Tyrze, Sydonie, Byblos – archeolodzy mogli tylko wzdychać, bo leżą one pod współczesnymi metropoliami i nie da się w nich kopać na szeroką skalę. Sarepta okazała się wyjątkiem. Co dokładnie odkryto pod niewielkim libańskim miasteczkiem Sarafand i na ile potwierdza to biblijny obraz tego miejsca?

Czym jest to „odkrycie”

Sarepta (fenicka Ṣarpat, arabskie Sarafand) leży na wybrzeżu Morza Śródziemnego w południowym Libanie, w połowie drogi między Sydonem (ok. 14 km na północ) a Tyrem (ok. 23 km na południe). W latach 1969–1974 amerykański archeolog James B. Pritchard z Muzeum Uniwersytetu Pensylwanii przeprowadził tam cztery sezony wykopalisk na niewielkim, nadmorskim kopcu (tellu). Prace przerwała wojna domowa w Libanie, ale to, co zdążono odkopać, wystarczyło, by Sareptę uznać za miejsce unikatowe w skali całej fenickiej ojczyzny: to jedyne duże miasto fenickie w samym centrum Fenicji, które udało się systematycznie zbadać wykopaliskowo. Tyr, Sydon i Byblos są wciąż zamieszkane i zabudowane, więc ich starożytne warstwy pozostają w większości niedostępne.

Osadnictwo w Sarepcie sięga epoki brązu (ok. XVI w. p.n.e.) i trwa – z przerwami – do okresu bizantyjskiego, ale szczyt rozkwitu przypada na epokę żelaza, czyli czasy królów Izraela i Judy. Pritchard odkopał rozległą dzielnicę przemysłową: warsztaty garncarskie z piecami do wypału ceramiki (najstarsze warstwy sięgają XIII w. p.n.e.), a także dowody produkcji purpury z muszli ślimaka Murex trunculus – jednej z najcenniejszych gałęzi fenickiego handlu – oraz ślady metalurgii.

Najważniejszym odkryciem religijnym jest niewielka świątynia („Sanktuarium 1”) z kamiennym filarem kultowym (betylem) i ołtarzem z wyżłobionymi kanałkami do libacji. W jej obrębie, w warstwie datowanej na VII w. p.n.e., natrafiono na kościaną (z kości słoniowej) płytkę wotywną z czterowierszową inskrypcją fenicką, poświęconą bogini Tanit-Asztarte. To pierwsze potwierdzenie kultu Tanit w samej ojczyźnie Fenicjan – wcześniej boginię tę znano głównie z Kartaginy i innych kolonii w zachodniej części Morza Śródziemnego. Tożsamość miasta potwierdziła dodatkowo pieczęć stemplowa z wyrytą nazwą Sarepty, znaleziona wśród innych inskrypcji, w tym kilku w piśmie ugaryckim.

Powiązanie z Pismem

Sarepta to biblijna Sarepta Sydońska, miejsce jednego z najbardziej znanych epizodów z życia proroka Eliasza. W czasie suszy za panowania króla Achaba „doszło do niego słowo Pana” (1 Krl 17,8 UBG) – to Jahwe (PAN), Bóg Izraela, kieruje Eliasza właśnie tam: „Wstań, idź do Sarepty sydońskiej i tam zamieszkaj. Oto rozkazałem tam pewnej kobiecie, wdowie, aby cię żywiła” (1 Krl 17,9 UBG). Wdowa, mieszkanka pogańskiego, fenickiego miasta, ma już tylko „garść mąki w dzbanie i trochę oliwy w baryłce” (1 Krl 17,12 UBG) – po tym posiłku spodziewa się śmierci głodowej razem z synem. Eliasz obiecuje jej w imieniu Pana: „Mąka w dzbanie nie skończy się i oliwy w baryłce nie braknie aż do dnia, w którym Pan spuści deszcz na ziemię” (1 Krl 17,14 UBG) – i tak się dzieje. Później, gdy syn wdowy umiera, Eliasz wskrzesza go, a kobieta wyznaje: „Teraz wiem, że jesteś mężem Bożym i słowo Pana w twoich ustach jest prawdą” (1 Krl 17,24 UBG).

Sarepta wraca w Piśmie jeszcze dwukrotnie. W Księdze Abdiasza wyznacza punkt graniczny terytorium, które w przyszłości odzyskają wygnańcy Izraela (Ab 1,20). W Ewangelii Łukasza sam Jeszua (Jezus), przemawiając w synagodze w Nazarecie, przypomina słuchaczom właśnie ten epizod: „Jednak Eliasz nie został posłany do żadnej z nich, tylko do pewnej wdowy z Sarepty Sydońskiej” (Łk 4,26 UBG) – używając go jako przykładu Bożej łaski wykraczającej poza granice Izraela.

Biblijny opis trafnie umieszcza Sareptę na terytorium sydońskim, poza Izraelem – to do takiego przemysłowego, fenickiego portu, a nie do izraelskiej wioski, kieruje się prorok. Wykopaliska Pritcharda ukazują realia tej lokalizacji: gęsto zabudowaną osadę żyjącą z garncarstwa, purpury i handlu morskiego – tło, w którym uboga wdowa zbierająca drewno na opał jest postacią wiarygodną.

Co pewne, a co dyskutowane

Nie ma sporu co do samej lokalizacji: identyfikacja Sarafand ze starożytną Sareptą jest przyjmowana zgodnie przez badaczy i opiera się na ciągłości nazwy, położeniu geograficznym zgodnym ze źródłami starożytnymi oraz na pieczęci z wyrytą nazwą miasta. Podobnie niepodważane są: chronologia wykopalisk Pritcharda (1969–1974), obecność przemysłu garncarskiego i produkcji purpury, a także odczytanie inskrypcji na płytce z kości słoniowej jako dedykacji dla „Tanit-Asztarte”.

  • Interpretacja pojedynczych inskrypcji. Badacz Gareth Wearne w artykule z 2023 r. w „Vetus Testamentum” poddał ponownej analizie fragment naczynia z Sarepty (nr inw. Sar. 2214) z krótką inskrypcją fenicką. Sporne jest, czy takie drobne teksty naniesione na skorupy to wota, graffiti czy ćwiczenia pisarskie – rozstrzygnięcie wpływa na rozumienie terminologii ofiarniczej w świecie kananejsko-fenickim, w tym dyskutowanych ofiar typu „mlk”.
  • Ciągłość kultu w sanktuarium. Rekonstrukcja nieprzerwanego kultu filaru i bóstwa Tanit-Asztarte od VIII w. p.n.e. opiera się na kolejnych, nawarstwiających się fazach niewielkiego sanktuarium – jest to wniosek prawdopodobny, lecz zależny od interpretacji sekwencji stratygraficznej, a nie od jednego, jednoznacznego zapisu pisanego obejmującego cały ten okres.
  • Wiarygodność źródeł popularnych. Warto zachować czujność nawet wobec stron instytucjonalnych – jedna z podstron programu archeologicznego Uniwersytetu Pensylwanii (autora wykopalisk) zawiera błąd, sugerując, że w Sarepcie Biblia lokalizuje odlewanie spiżowych naczyń Salomona. To pomyłka wynikająca z pomylenia Sarepty (Zarephath) z zupełnie innym miejscem – Cartan/Sartan w dolinie Jordanu, gdzie według 1 Krl 7,46 faktycznie odlewano naczynia świątynne. W niniejszym artykule odrzucono ten fragment jako niezgodny z tekstem biblijnym.

Sam status znaleziska można więc określić jako potwierdzone: identyfikacja miejsca, chronologia i główne kategorie znalezisk są ugruntowane w literaturze fachowej, a spory dotyczą wyłącznie szczegółów interpretacyjnych pojedynczych inskrypcji i faz kultowych, nie samej tożsamości i charakteru miasta.

Znaczenie

Znaczenie Sarepty wykracza poza ilustrację jednego biblijnego epizodu. To dziś jedyne miejsce, w którym można bezpośrednio zbadać codzienne życie fenickiego miasta w jego rodzimym środowisku – gospodarkę opartą na garncarstwie i purpurze, organizację przestrzeni miejskiej, lokalny kult. Ponieważ Tyr, Sydon i Byblos pozostają w większości niedostępne pod współczesną zabudową, Sarepta jest dla badaczy Fenicji tym, czym dla badaczy Izraela są w pełni odkopane Lakisz czy Megiddo – oknem na świat, który inaczej znalibyśmy tylko z relacji obcych (egipskich, asyryjskich, greckich) i z Biblii.

Dla lektury biblijnej znaczenie jest dwojakie. Po pierwsze, znalezisko potwierdza, że Sarepta z opowieści o Eliaszu nie jest nazwą symboliczną, lecz realnie istniejącym, prosperującym miastem portowym epoki żelaza, dokładnie w takim charakterze (fenickie, pozaizraelskie, przemysłowe), jak przedstawia to tekst biblijny. Po drugie, odkrycie sanktuarium Tanit-Asztarte przypomina, jakim religijnym otoczeniem żyła wdowa z opowieści – kultem bóstw płodności, od którego Jahwe (PAN) nie odwraca się z pogardą, lecz przynosi w to gospodarstwo domowe konkretną pomoc i słowo obietnicy. Archeologia nie jest w stanie – i nie taka jej rola – „udowodnić” samego cudu rozmnożenia mąki i oliwy czy wskrzeszenia chłopca; pozwala jednak osadzić tę historię w realnym, dobrze poznanym krajobrazie historycznym, a nie w abstrakcyjnej „krainie baśni”.

Źródła

Więcej wpisów