Dwadzieścia lat zarazy, dwóch zmarłych królów i naród, który nie wie, czym zawinił bogom – to punkt wyjścia jednego z najbardziej osobistych tekstów starożytnego Bliskiego Wschodu. Hetycki władca każe kapłanom pytać bogów wprost: za co ta kara? Odpowiedź dotyczy grzechu, którego on sam nie popełnił, lecz który – jak twierdzi – spadł na niego po ojcu. Czy to tylko ciekawostka religijna, czy sposób myślenia bliski temu, co Biblia mówi o zarazie zesłanej na Izrael za grzech Dawida?
Czym jest to „odkrycie”
W 1906 roku niemiecko-osmańska ekspedycja pod kierunkiem Hugona Wincklera rozpoczęła wykopaliska w Boğazköy w środkowej Turcji – miejscu, które okazało się Hattusa, stolicą imperium hetyckiego. Odsłonięto tam archiwum liczące dziesiątki tysięcy glinianych tabliczek klinowych, spisanych w kilku językach. Wśród nich znalazł się zbiór tekstów katalogowanych dziś jako CTH 378 – tak zwane „modlitwy dżumowe” (plague prayers) króla Mursiliego II, obok pokrewnych modlitw CTH 376, 377 i 380 kierowanych do innych bóstw w podobnej sprawie.
Mursili II, jeden z młodszych synów wielkiego króla Suppiluliumy I, objął tron w sposób, jakiego się nie spodziewał: jego ojciec zmarł na zarazę, a wkrótce potem zmarł na tę samą chorobę jego starszy brat i bezpośredni następca, Arnuwanda II. Panował ok. 1321–1295 r. p.n.e. (badacze różnią się co do dat o kilkanaście lat). Zaraza, którą odziedziczył wraz z koroną, trwała już od pokolenia – w jednej z modlitw król pisze wprost, że „oto już dwadzieścia lat, jak w głębi kraju Chatti wciąż ktoś umiera”.
Zdesperowany władca zlecił kapłanom serię wyroczni – rytualnych zapytań do bogów, przypominających dochodzenie sądowe. Odpowiedź wskazywała na dwie sprawy: zaniedbane od lat ofiary przy rzece Mala (Eufrat) oraz złamaną przez jego ojca przysięgę traktatową wobec Egiptu. Chodziło o tzw. traktat z Kurustamy: Bóg Burzy Chatti miał niegdyś zaprzysiąc pokój między ludem Chatti a Egiptem, lecz Hetyci zaatakowali egipskie pogranicze w krainie Amqa. Tłem był tzw. incydent Zannanzy – owdowiała egipska królowa (najpewniej Anchesenamon po śmierci Tutanchamona) poprosiła Suppiluliumę o hetyckiego księcia na męża, lecz wysłany w tym celu Zannanza zginął w drodze, a rozgniewany Suppiluliuma odpowiedział wojną, biorąc egipskich jeńców – z którymi, jak się przyjmuje, do Chatti mogła trafić zaraza.
W tekście Mursili nie ukrywa dramatu: przyznaje, że ojciec zgrzeszył, łamiąc przysięgę złożoną bogu, a on sam, choć niewinny, dziedziczy tę winę. Prosi bogów, by uznali jego wyznanie za wystarczające zadośćuczynienie i odwrócili zarazę od kraju. Tabliczki są dziś rozproszone między Muzeum Cywilizacji Anatolijskich w Ankarze, Muzeami Archeologicznymi w Stambule oraz Vorderasiatisches Museum w Berlinie (skąd część zbioru wróciła do Turcji ostatecznie w 1987 roku). Standardowe angielskie tłumaczenie opracował Itamar Singer w tomie Hittite Prayers (2002), wcześniej fragmenty tłumaczył Albrecht Goetze.
Powiązanie z Pismem
Roadmapa tematu wskazuje na 2 Księgę Samuela 24 – opowieść o spisie ludności zarządzonym przez Dawida i zarazie, jaka po nim nastąpiła. Schemat jest uderzająco podobny do tego z modlitw Mursiliego: czyn władcy sprowadza nieszczęście na cały naród, a nie tylko na niego samego. Gdy prorok Gad przynosi Dawidowi wybór kar, król decyduje się poddać bezpośrednio Bogu: „Jestem w udręce. Wpadnijmy raczej w rękę Pana, gdyż wielkie jest jego miłosierdzie” (2 Sm 24,14 UBG). Zaraza rzeczywiście przychodzi: „Pan zesłał więc na Izraela zarazę od rana do ustalonego czasu. Umarło z ludu od Dan do Beer-Szeby siedemdziesiąt tysięcy mężczyzn” (2 Sm 24,15 UBG).
Reakcja Dawida przypomina ton hetyckich modlitw – publiczne wyznanie winy władcy i prośba, by kara spadła na niego, nie na lud: „Oto ja zgrzeszyłem, ja źle postąpiłem. Lecz te owce cóż uczyniły? Proszę, niech twoja ręka obróci się na mnie i na dom mojego ojca” (2 Sm 24,17 UBG). Wcześniej Dawid mówi wprost: „Bardzo zgrzeszyłem, że to uczyniłem. Lecz teraz, Panie, proszę, zgładź nieprawość swego sługi” (2 Sm 24,10 UBG). To ten sam mechanizm, co u Mursiliego: grzech władcy, publiczne wyznanie, prośba o przebaczenie w imię całego ludu.
Drugi trop prowadzi do Księgi Powtórzonego Prawa 28, gdzie zaraza figuruje wśród przekleństw za złamanie przymierza z Jahwe (PAN): „Pan sprawi, że przylgnie do ciebie zaraza, aż cię wyniszczy z ziemi, do której idziesz, by ją posiąść” (Pwt 28,21 UBG). To nie przypadek stylistyczny – hetyckie traktaty z epoki Suppiluliumy i Mursiliego mają budowę bliską traktatom suzerennym Bliskiego Wschodu: strony, historia relacji, warunki, a na końcu formuły błogosławieństw i przekleństw, wśród których zaraza jest standardową karą za złamanie przysięgi. Podobieństwo tej struktury do Księgi Powtórzonego Prawa zauważył już w latach 50. XX wieku George Mendenhall, rozwijali je m.in. Meredith Kline, Dennis McCarthy i Kenneth Kitchen – to jeden z klasycznych argumentów biblistyki porównawczej, choć jego wnioski wciąż budzą dyskusje.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest istnienie i autentyczność tabliczek: modlitwy zostały wykopane, skatalogowane (CTH 376–380) i wielokrotnie tłumaczone przez niezależnych hetytologów. Pewne są też postacie historyczne – Suppiluliuma I, Mursili II i incydent Zannanzy potwierdza również korespondencja amarneńska z Egiptu. Pewna jest treść tekstu: dwudziestoletnia zaraza, procedura wyroczni oraz wyznanie grzechu ojca są odczytywane zgodnie przez kolejnych tłumaczy.
- Dokładna chronologia panowania Mursiliego II jest dyskutowana – zależnie od przyjętej daty zaćmienia słońca wspomnianego w innych tekstach hetyckich (Trevor Bryce przyjmuje rok 1312 p.n.e., Paul Åström 1308 p.n.e.), daty jego rządów wahają się o kilkanaście lat między badaczami stosującymi chronologię „krótką” i „średnią”.
- Tożsamość samej choroby pozostaje otwarta. Większość hetytologów mówi ostrożnie o „epidemii nieznanego pochodzenia”. Biolog molekularny Siro Trevisanato zaproponował w artykule (2007), że była to tularemia przeniesiona z jeńcami lub zwierzętami zdobytymi w Egipcie – hipoteza medialnie nośna (określana jako „pierwsza wojna biologiczna”), ale nieprzyjęta powszechnie jako rozstrzygnięta ani przez epidemiologów, ani przez hetytologów; rozważane są też dżuma dwudymnicza czy ospa.
- Charakter paraleli biblijnej – to podobieństwo typologiczne (wspólny sposób myślenia o karze za grzech władcy i o przekleństwach za złamanie przymierza), a nie opis tego samego wydarzenia historycznego. Czy struktura traktatów hetyckich rzeczywiście świadczy o wczesnej dacie spisania Pwt, czy jedynie o długotrwałej ciągłości formy traktatowej na Bliskim Wschodzie, pozostaje przedmiotem sporu wśród biblistów (K. Kitchen i M. Weinfeld argumentują na rzecz bliskości, inni badacze są bardziej powściągliwi).
Znaczenie
Modlitwy Mursiliego nie dowodzą prawdziwości opowieści o spisie Dawida ani nie łączą się z nią żadnym bezpośrednim ogniwem historycznym. Ich wartość jest innego rodzaju: pokazują, że przekonanie, iż grzech władcy ściąga nieszczęście na cały naród, a złamanie zaprzysiężonego przymierza gniewa bóstwo aż do zesłania zarazy, nie było unikalnym pomysłem biblijnym, lecz szeroko rozpoznawalnym elementem świata starożytnego Bliskiego Wschodu. Dla czytelnika 2 Księgi Samuela to ważny kontekst: pierwsi odbiorcy tekstu nie musieli tłumaczyć sobie, dlaczego grzech jednego człowieka – króla – mógł kosztować życie tysięcy; taka logika odpowiedzialności zbiorowej i królewskiej była częścią ich świata myślenia.
Zarazem różnice są równie pouczające. Dawid, podobnie jak Mursili, prosi, by kara spadła na niego, lecz w opowieści biblijnej to Jahwe (PAN) sam wyznacza koniec kary przez ofiarę i miejsce kultu (dalsza część 2 Sm 24), nie przez rytualną transakcję z wieloma bóstwami naraz. Hetyckie teksty wpisują się w politeistyczny system przetargu z panteonem; biblijne opowiadanie, choć operuje podobnym słownictwem winy i kary, prowadzi do jednego adresata i jednego rozstrzygnięcia. Zestawienie obu tekstów pozwala dostrzec zarówno wspólny język starożytnego Bliskiego Wschodu, jak i odrębność teologiczną tekstu biblijnego na jego tle.
Źródła
- Wikipedia (EN), Muršili II – biografia króla, chronologia panowania, wykaz tekstów CTH: en.wikipedia.org/wiki/Muršili_II
- Wikipedia (EN), Hittite plague – przegląd hipotez na temat tożsamości choroby: en.wikipedia.org/wiki/Hittite_plague
- World History Encyclopedia / The Collector, Hittite Royal Prayers: A Hittite King Prays to Stop the Plague – kontekst historyczny, traktat z Kurustamy, incydent Zannanzy: thecollector.com/the-plague-prayers-hittites
- University of Texas, Linguistics Research Center, The Plague Prayer of Mursilis II – tłumaczenie fragmentów modlitwy z komentarzem filologicznym: lrc.la.utexas.edu/eieol/hitol/80
- Itamar Singer, Hittite Prayers, Society of Biblical Literature, Atlanta 2002 – standardowe naukowe tłumaczenie modlitw dżumowych na angielski (CTH 376–380).
- S. Trevisanato, „The 'Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare”, Medical Hypotheses 69 (2007) – hipoteza tularemii, dyskutowana w środowisku naukowym: sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0306987707002411
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 2 Sm 24,10.14-15.17; Pwt 28,21.