Skrybowie Biblia

Karkemisz — wykopaliska i bitwa 605 p.n.e.

Karkemisz — wykopaliska i bitwa 605 p.n.e.

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Nad wielkim zakolem Eufratu, tam gdzie dziś biegnie granica Turcji i Syrii, stało niegdyś miasto, które widziało upadki i narodziny imperiów. Latem 605 roku p.n.e. rozegrała się tu bitwa, po której – jak zapisał prorok Jeremiasz – „mocarz potknął się o mocarza i obaj razem upadli” (Jr 46,12 UBG). Dlaczego Biblia podaje rok tej bitwy z taką precyzją, a archeolodzy wciąż wracają na to stanowisko, choć leży ono w strefie wojskowej i dawnej wojny? Odpowiedź splata stulecie wykopalisk, jedną tabliczkę z Londynu i kilka wersetów Jeremiasza.

Karkemisz — wykopaliska i bitwa 605 p.n.e.
Public domain, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Karkemisz (dziś turecki Karkamış i syryjski Dżarabulus, rozdzielone linią kolei bagdadzkiej) było jednym z najważniejszych miast starożytnego Bliskiego Wschodu. Wzmiankowane w archiwach z Ebli i z Mari, w epoce brązu należało do głównych ośrodków imperium hetyckiego, a po jego upadku (ok. 1200 r. p.n.e.) stało się stolicą niezależnego królestwa neohetyckiego. W 717 r. p.n.e. miasto zdobył asyryjski król Sargon II. Gdy w 612 r. p.n.e. upadła Niniwa, a wkrótce potem także Charan, resztki państwa asyryjskiego z sojusznikami egipskimi broniły się właśnie w Karkemisz — aż do klęski w 605 r. p.n.e.

Miejsce zidentyfikowano naukowo w 1874–1876 r. (konsul James H. Skene, asyriolog George Smith), a sondaże prowadził w latach 1878–1881 konsul Patrick Henderson dla British Museum. Systematyczne wykopaliska ruszyły w latach 1911–1914 (i krótko w 1920 r.) pod kierunkiem Davida Hogartha i Reginalda Campbella Thompsona, wspieranych przez Leonarda Woolleya oraz młodego wówczas Thomasa Edwarda Lawrence’a — późniejszego „Lawrence’a z Arabii”. Odsłonięto m.in. Długi Mur Rzeźb — fryz z procesją bóstw, wojowników i rydwanów przy świątyni boga burzy, z napisem luwijskim króla Suhisa II (koniec X w. p.n.e.), reliefy Bramy Królewskiej i Muru Heroldów z pochodami żołnierzy, stelę bogini Kubaby i tabliczkę z pałacu króla Katuwy (IX w. p.n.e.). Zabytki trafiły głównie do British Museum i Muzeum Cywilizacji Anatolijskich w Ankarze.

Od 2011 r., po oczyszczeniu terenu z min, prace wznowiła turecko-włoska misja Nicolò Marchettiego (Uniwersytet Boloński). W 2013 r. odkryto tam prawdopodobnie największą znaną stelę babilońską — płytę z portretem Nabuchodonozora II, zdobywcy miasta. Część stanowiska po stronie tureckiej udostępniono jako park archeologiczny w 2019 r., choć fragment cytadeli zajmuje baza wojskowa, a strona syryjska od lat leży w strefie działań wojennych.

Osobnym „odkryciem” jest dokument pisany: Kronika Nabuchodonozora, tabliczka BM 21946 (ABC 5), zakupiona przez British Museum w 1896 r. od handlarza starożytnościami, bez znanego kontekstu wykopaliskowego, i odczytana dopiero w 1956 r. przez asyriologa Donalda Wisemana. Opisuje, jak następca tronu Nabuchodonozor „wyruszył do Karkemisz, które leży nad brzegiem Eufratu, i przeprawił się przez rzekę, by uderzyć na wojsko egipskie stacjonujące w Karkemisz. Walczyli ze sobą, a wojsko egipskie wycofało się przed nim. Zadał im klęskę i unicestwił ich”. Resztki armii, ścigane przez Babilończyków, miały zostać dobite pod Hamą — „tak, że ani jeden człowiek nie uciekł do swego kraju”.

Powiązanie z Pismem

Biblia datuje bitwę z rzadko spotykaną precyzją: „Przeciw Egiptowi, przeciw wojsku faraona Neko, króla Egiptu, które znajdowało się nad rzeką Eufrat pod Karkemisz, a które pobił Nabuchodonozor, król Babilonu, w czwartym roku Joakima, syna Jozjasza, króla Judy” (Jr 46,2 UBG). Warto rozróżnić dwa łatwe do pomylenia epizody z tego samego korytarza geograficznego. Cztery lata wcześniej, w 609 r. p.n.e., Necho ciągnął na północ, by wesprzeć Asyryjczyków pod Karkemisz — i w drodze zginął król Jozjasz, próbujący go powstrzymać pod Megiddo: „nadciągnął Necho, król Egiptu, aby walczyć przeciw Karkemisz (…) łucznicy ugodzili króla Jozjasza (…) zawieźli go do Jerozolimy i tam umarł” (2 Krn 35,20.23-24 UBG; por. 2 Krl 23,29-30). Rozstrzygająca bitwa opisana w Jr 46 rozegrała się cztery lata później, w 605 r., i zakończyła się już nie odwrotem, lecz zupełną klęską Egiptu.

Jeremiasz oddaje ten dzień w obrazie paniki: „Czemu widzę ich zatrwożonych i cofających się? Ich mocarze są pobici i uciekają w popłochu, nie oglądając się. Strach jest wszędzie, mówi Pan” (Jr 46,5 UBG) oraz „Ten dzień bowiem należy do Pana Boga zastępów i jest dniem pomsty (…) gdyż Pan Bóg zastępów ma ofiarę w ziemi północnej, nad rzeką Eufrat” (Jr 46,10 UBG). Konsekwencje podsumowuje druga Księga Królewska: „A król Egiptu już więcej nie wyruszał ze swojej ziemi, gdyż król Babilonu wziął wszystko, co należało do króla Egiptu, od rzeki Egiptu aż do rzeki Eufrat” (2 Krl 24,7 UBG) — to samo przesunięcie stref wpływów opisuje babilońska kronika.

Jeremiasz nazywa Nabuchodonozora „królem Babilonu” już przy Karkemisz, choć formalnie był on wtedy jeszcze następcą tronu — jego ojciec Nabopolassar zmarł kilka tygodni później, a Nabuchodonozor pospiesznie wrócił i objął władzę w ciągu około trzech tygodni. Tekst biblijny, spisany z perspektywy późniejszej, posługuje się jego najbardziej znanym tytułem.

Co pewne, a co dyskutowane

  • Pewne: lokalizacja i tożsamość Karkemisz nie budzą wątpliwości od identyfikacji Skene’a i Smitha (1874–1876), potwierdzone wykopaliskami brytyjskimi (Hogarth, Woolley, Lawrence, 1911–1920) i turecko-włoskimi (Marchetti, od 2011 r.).
  • Pewne: sam fakt bitwy w 605 r. p.n.e., jej lokalizacja i wynik — zwycięstwo Babilonu i koniec egipskich wpływów w Lewancie — poświadczone niezależnie przez Kronikę Nabuchodonozora (BM 21946) oraz Jr 46. Zbieżność mezopotamskiego źródła z tekstem prorockim co do miejsca, stron i wyniku to rzadki przypadek precyzyjnego potwierdzenia biblijnej daty dokumentem zewnętrznym.
  • Dyskutowane — chronologia reliefów: słynne rzeźby Karkemisz (Długi Mur Rzeźb, Brama Królewska, Mur Heroldów) pochodzą z X–IX w. p.n.e., są więc o kilka stuleci starsze niż bitwa. Nie przedstawiają starcia, lecz świadczą, że armie starły się w mieście od dawna będącym ośrodkiem monumentalnej sztuki i władzy.
  • Dyskutowane — dwie kampanie: łatwo pomylić marsz Necho z 609 r. p.n.e. (śmierć Jozjasza pod Megiddo, 2 Krl 23; 2 Krn 35) z właściwą bitwą pod Karkemisz z 605 r. (Jr 46) — to dwa odrębne wydarzenia, dzielone czterema latami.
  • Dyskutowane — pochodzenie tabliczki: Kronika Nabuchodonozora trafiła do muzeum w 1896 r. drogą handlową, bez kontekstu wykopaliskowego. Jej autentyczność i treść nie są jednak kwestionowane — zweryfikowano je filologicznie od publikacji Wisemana w 1956 r.
  • Dyskutowane — drobna niespójność w Biblii: Jr 25,1 wiąże czwarty rok Joakima z pierwszym rokiem Nabuchodonozora, natomiast Dn 1,1 mówi o „trzecim roku” Joakima. Komentatorzy tłumaczą to odmiennymi systemami liczenia lat panowania w Judzie i Babilonie, nie rozbieżnymi datami tej samej bitwy.
  • Otwarte: dokładny miesiąc bitwy nie jest podany w kronice (wiosna lub wczesne lato 605 r.), a duża część stanowiska — teren wojskowy po stronie tureckiej, strefa działań zbrojnych po syryjskiej — pozostaje niedostępna.

Znaczenie

Bitwa pod Karkemisz to moment, w którym polityczna historia Bliskiego Wschodu, zapis administracyjny z Babilonu i biblijne proroctwo mówią o tym samym wydarzeniu, z tego samego roku. Klęska Necho otworzyła Nabuchodonozorowi drogę do zdominowania Lewantu, w tym Judy, która stała się wasalem Babilonu i ostatecznie doświadczyła deportacji oraz zburzenia Jerozolimy w 586 r. p.n.e. Karkemisz było punktem zwrotnym, od którego zaczyna się bieg wydarzeń prowadzący wprost do niewoli babilońskiej.

Znaczenie tego miejsca nie polega na tym, że archeologia „udowadnia” objawienie, lecz na czymś skromniejszym: pokazuje, że datowany co do roku fragment proroctwa Jeremiasza jest osadzony w realnie poświadczonym wydarzeniu, zapisanym przez inny naród — Babilończyków — z odrębnej, świeckiej perspektywy. Rok 605 p.n.e. to dziś jeden z mocno zakotwiczonych punktów chronologii starożytnego Bliskiego Wschodu.

Źródła

Więcej wpisów