Skrybowie Biblia

Duma (Adummatu) i arabskie królowe

Duma (Adummatu) i arabskie królowe

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Wśród dwunastu synów Izmaela w Księdze Rodzaju pojawia się enigmatyczne imię: Duma. Kilka wieków później u Izajasza ktoś woła w środku nocy z Seiru: „Strażniku, co się stało w nocy?” – i pada dokładnie to samo słowo. Czy to przypadek, poetycki chwyt, czy ślad realnego miejsca na mapie starożytnej Arabii? Odpowiedzi nie znajdziemy w komentarzach biblijnych, lecz w klinowych kronikach asyryjskich królów, które – ku zaskoczeniu wielu czytelników – z imienia wymieniają kobiety rządzące pustynnym ludem Kedara.

Duma (Adummatu) i arabskie królowe
Fot. Nora Ali at English Wikipedia, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Adummatu, znane dziś jako Dumat al-Dżandal, to oaza w regionie al-Dżauf w północnej Arabii Saudyjskiej, przy dzisiejszej granicy z Jordanią. Leżała na skrzyżowaniu szlaków karawanowych łączących Mezopotamię, Lewant i Hidżaz, co czyniło ją centrum arabskiej konfederacji plemiennej znanej jako Kedar (asyryjskie Qidri). To, co nazywamy tu „odkryciem”, nie jest jednym artefaktem, lecz zbiegiem dwóch typów źródeł: kronik królewskich Asyrii oraz nowożytnych wykopalisk.

Przez niemal sto lat – od połowy VIII do połowy VII wieku p.n.e. – asyryjscy skrybowie kolejnych władców (Tiglat-Pileser III, Sennacherib, Asarhaddon, Aszurbanipal) odnotowywali tytuł „królowa Arabów” (akad. šarrat Aribi) i wiązali go z konkretnymi imionami. To samo w sobie jest niezwykłe: większość wasalnych władców w tych tekstach to mężczyźni, a tu przez pokolenia funkcję zwierzchniczki ludu odnotowuje się jako coś oczywistego. Wśród poświadczonych postaci są:

  • Zabibe (ok. 738 r. p.n.e.) – pierwsza poświadczona królowa, płaciła trybut Tiglat-Pileserowi III;
  • Samsi (ok. 733 r. p.n.e.) – zbuntowała się przeciw Asyrii i została pokonana;
  • Jatie (703 r. p.n.e.) – wysłała swojego brata Ba’asqanu z wojskiem na pomoc Merodach-Baladanowi przeciw Sennacherybowi;
  • Te’elchunu (ok. 690 r. p.n.e.) – kapłanka-królowa bogini Atarsamain, wzięta do niewoli przez Sennacheryba, gdy ten splądrował Adummatu;
  • Tabua (ok. 677–676 r. p.n.e.) – wychowana na dworze w Niniwie, osadzona przez Asarhaddona jako królowa obok wodza Chazaila;
  • Adijja – żona Jauty, syna Chazaila; wysłana z wojskami sprzymierzeńca Ammuladiego, ostatecznie pojmana za panowania Aszurbanipala.

W Adummatu stała ważna świątynia bogini Atarsamain, utożsamianej z Isztar i czczonej jako „Isztar Arabów”. Gdy Sennacherib zdobył miasto, kazał zabrać do Niniwy posągi tamtejszych bóstw – epizod, który Asarhaddon później wykorzystał politycznie, zwracając je Chazailowi w zamian za trybut i lojalność. Zbieżność z relacją Herodota, który pisze, że Arabowie czczą boginię Alilat i boga Orotalta, potwierdza, że greccy i asyryjscy autorzy opisywali ten sam krąg kultowy z różnych perspektyw.

Od 2009 roku misja saudyjsko-francusko-włoska prowadzi wykopaliska w Dumat al-Dżandal, m.in. wokół twierdzy Marid. Odsłonięto warstwy osadnicze z epoki żelaza (VIII–VI w. p.n.e.), czyli z okresu, w którym działały wymienione królowe – opowieść kronik ma więc dziś oparcie w materialnych śladach na miejscu, nie tylko w tekście.

Powiązanie z Pismem

W genealogii synów Izmaela czytamy: „Nebajot, pierworodny Izmaela, po nim Kedar, Abdeel i Mibsam” (Rdz 25,13), a chwilę dalej: „Miszma, Duma i Massa” (Rdz 25,14 UBG). To nie przypadkowa lista – Kedar to ta sama konfederacja, którą asyryjskie źródła nazywają Qidri i wiążą z Adummatu, a Duma większość badaczy zestawia właśnie z tą oazą. Massa również pojawia się w tekstach asyryjskich jako nazwa plemienia. Biblijna lista „synów Izmaela” odzwierciedla więc realną mapę etniczną północnej Arabii, możliwą do skonfrontowania z niezależnymi źródłami klinowymi sprzed niemal trzech tysięcy lat.

W Księdze Izajasza 21 pojawia się krótkie, celowo zagadkowe proroctwo: „Brzemię Dumy. Z Seiru ktoś woła do mnie: Strażniku, co się stało w nocy? Strażniku, co się stało w nocy? Strażnik odpowiedział: Nadchodzi poranek, a także noc. Jeśli chcecie dopytywać, dopytujcie, nawróćcie się, przyjdźcie” (Iz 21,11–12 UBG). To jeden z najkrótszych i najbardziej niedopowiedzianych fragmentów prorockich w całej Biblii – dialog strażnika z kimś wołającym w ciemności, bez jednoznacznego rozstrzygnięcia.

Bezpośrednio po nim następuje jednoznacznie zaadresowane „brzemię na Arabię”, wymieniające Dedanitów i mieszkańców Temy (Iz 21,13–14) – a kończy je zapowiedź dotycząca wprost Kedaru: „A reszta spośród łuczników, dzielni wojownicy spośród synów Kedaru, będzie zmniejszona. Tak bowiem powiedział Pan, Bóg Izraela” (Iz 21,17 UBG). Ten sam rozdział łączy więc – niezależnie od tego, jak rozstrzygnie się kwestię samej „Dumy” z wersetu 11 – proroctwo skierowane wprost przeciwko Kedarowi, a więc temu samemu ludowi, którego stolicę i władczynie znamy z asyryjskich archiwów.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne: istnienie Adummatu i jego identyfikacja z Dumat al-Dżandal nie budzi wśród badaczy sporu – potwierdzają ją teksty asyryjskie i wykopaliska. Imiona i podstawowe fakty dotyczące kolejnych „królowych Arabów” pochodzą z niezależnych inskrypcji królewskich czterech władców Asyrii, co czyni je jednym z najlepiej udokumentowanych epizodów historii przedislamskiej Arabii. Identyfikacja biblijnego Kedaru z asyryjskim Qidri oraz Temy z oazą Tajma należy do niekwestionowanego konsensusu.

Dyskutowane:

  • Sam werset Iz 21,11 jest przedmiotem realnego sporu. Grecki przekład Septuaginty oddaje go jako „widzenie o Idumei” (czyli Edomie), nie o Dumie – co sugeruje, że już starożytni tłumacze odczytywali hebrajskie „Duma” jako grę słów z „Edom” (oba słowa brzmią podobnie, a wers mówi wyraźnie o wołaniu „z Seiru”, czyli z Edomu). Część egzegetów broni więc odczytania „Edom”, inni – powołując się na sąsiedztwo z proroctwem o Arabii w dalszej części tego samego rozdziału – wskazują na arabską Dumę. Rozstrzygnięcie pozostaje otwarte.
  • Relacje rodzinne między władczyniami są w dużej mierze hipotetyczne – sugestia, że Tabua była córką Te’elchunu i Sennacheryba, a Chazail jej mężem, opiera się na rekonstrukcji, nie na wprost zapisanym pokrewieństwie.
  • Liczba i tożsamość bóstw zrabowanych z Adummatu bywa podawana różnie (od trzech do sześciu imion) – to efekt trudności w zestawianiu wersji asyryjskich pryzm, nie braku samego wydarzenia.
  • Warto odnotować możliwe źródło nieporozumień: Chazail, wódz Kedaru z VII w. p.n.e., to jedynie imiennik biblijnego Chazaela, króla Aram-Damaszku z 2 Księgi Królewskiej – inna postać, dzielona o stulecie.

Znaczenie

To odkrycie pokazuje, że pozornie sucha genealogia z Rdz 25 nie jest literacką fikcją, lecz odzwierciedla realną mapę etniczną północnej Arabii, możliwą do skonfrontowania z niezależnymi, precyzyjnie datowanymi źródłami klinowymi. Duma, Kedar i Massa to nie tylko imiona w rodowodzie – to ludy i miejsca, które zostawiły ślad we własnych archiwach.

Drugi wątek dotyczy pozycji kobiet: asyryjska biurokracja przez niemal sto lat konsekwentnie odnotowywała tytuł „królowej Arabów” jako coś naturalnego, nie wyjątkowego – cenne tło dla biblijnych wzmianek o kobietach sprawujących władzę na starożytnym Bliskim Wschodzie.

Wreszcie zapowiedź z Iz 21,17 o „zmniejszeniu” wojowników Kedaru zbiega się z tym, co poświadczają kroniki asyryjskie: Kedar był wielokrotnie militarnie druzgotany – stolica plądrowana, królowe brane do niewoli, wodzowie osadzani i obalani jako marionetki. Uczciwość wymaga jednak przyznania, że dotyczy to głównie Kedaru z dalszej części rozdziału – sama „Duma” z wersetu 11 pozostaje przypadkiem, w którym solidne tło archeologiczne nie usuwa niepewności co do odczytania jednego konkretnego wersetu.

Źródła

Więcej wpisów