Na pustynnym płaskowyżu północno-zachodniej Arabii, w oazie Al-Ula, piaskowcowe skały kryją setki napisów wyrytych w niegdyś nieznanym alfabecie. Kim byli ludzie, którzy zostawili tam swoje imiona, tytuły królewskie i modlitwy do lokalnych bogów – i czy mają cokolwiek wspólnego z biblijnymi „karawanami Dedanitów”, o których pisał prorok Izajasz? Odpowiedź kryje się w ruinach miasta Dadan, stolicy dwóch następujących po sobie królestw, które przez pół tysiąclecia kontrolowały jeden z najważniejszych szlaków handlowych starożytnego świata.
Czym jest to „odkrycie”
Al-Ula to rozległa oaza w północno-zachodniej Arabii Saudyjskiej, około 110 km na południowy zachód od Tajmy i kilkaset kilometrów na północ od Medyny. W jej centrum, w miejscu zwanym dziś Al-Churajba, leżały ruiny starożytnego miasta Dadan (biblijny Dedan) – stolicy kolejno dwóch królestw: najpierw Dadan (poświadczonego od co najmniej IX–VIII w. p.n.e.), a potem, po politycznym przełomie w połowie VI w. p.n.e., Lihyan.
Ten przełom miał konkretnego sprawcę. Z babilońskich kronik oraz z inskrypcji odnalezionych w Tajmie wynika, że około 552 r. p.n.e. neobabiloński król Nabonid wyruszył z kampanią wojenną do Arabii i pokonał „króla Dadanu”. Źródła nie precyzują jego dalszego losu, ale los pokonanego króla Tajmy sugeruje, że został usunięty siłą. Nabonid uczynił z Tajmy swoją tymczasową rezydencję na kilkanaście lat, a gdy ją opuścił, w Dadanie ukształtowała się nowa dynastia – Lihyan, która przejęła kontrolę nad oazą, a z czasem także nad samą Tajmą.
Z inskrypcji w alfabecie zwanym dziś dadanickim (dawniej „lihyanickim”; nazwę zmienił epigrafik Michael C.A. Macdonald w 2000 r.) znamy imiona co najmniej trzynastu królów Lihyanu, rządzących między końcem VI/V a I w. p.n.e. W samej oazie odnaleziono ok. 400 formalnych inskrypcji i ponad 1600 krótszych graffiti – liczba jak na starożytną Arabię wyjątkowo wysoka. Osobny zespół blisko 300 napisów – dadanickich, minejskich, aramejskich i tamudyjskich – znajduje się na pobliskiej górze Dżabal Ikma, zwanej „otwartą biblioteką” Al-Uli.
Wykopaliska prowadzone od kilkunastu lat przez Komisję Królewską ds. Al-Uli (RCU) z Uniwersytetem Króla Sauda oraz francuską agencją AFALULA i CNRS odsłoniły m.in. świątynię głównego bóstwa Lihyanitów, Dhu-Ghajby, wielki kamienny zbiornik na wodę Mahlab an-Naka oraz kolosalne posągi władców i kapłanów sięgające 2,6 m wysokości, ze śladami wpływów egipskich (oko Udjat, skrzydlata tarcza słoneczna). Jeden z takich posągów, wysoki na 2,3 m i datowany na V–III w. p.n.e., od 2022 r. jest eksponowany na zasadzie pięcioletniego depozytu w paryskim Luwrze – pierwszy tak duży zabytek z przedislamskiej Arabii w zbiorach tego muzeum.
Powiązanie z Pismem
Dedan pojawia się w Biblii dwukrotnie jako postać rodowodowa i wielokrotnie jako lud handlowy. Najpierw w Rdz 25,3, w linii potomków Abrahama i Ketury: „Jokszan spłodził Szebę i Dedana. A synami Dedana byli Aszszurim, Letuszim i Leummim” (Rdz 25,3 UBG). Ten rodowód wiąże Dedana z Szebą – ludem dobrze poświadczonym w Arabii Południowej.
Częściej Dedan występuje jako określenie ludu karawanników. Prorok Izajasz, w wyroczni „na Arabię”, pisze: „W lasach Arabii będziecie nocować, wy, karawany Dedanitów” (Iz 21,13 UBG) – obraz kupców szukających schronienia na pustyni, dokładnie takich, jacy przez wieki przemierzali szlak kadzidłowy prowadzący przez Dadan. Ezechiel z kolei umieszcza Dedan w wielkim katalogu partnerów handlowych Tyru: „Synowie Dedanu prowadzili z tobą handel i wiele wysp kupowało towary twojej ręki. Dawali ci w zamian rogi, kość słoniową i drewno hebanu” (Ez 27,15 UBG) oraz osobno: „Dedan prowadził handel u ciebie kosztowną tkaniną na rydwany” (Ez 27,20 UBG) – wzmianka o czaprakach i tkaninach siodłowych, towarze naturalnym dla ludu żyjącego z transportu karawanowego.
Dedan pojawia się też w wyroczniach sądu: Jeremiasz wzywa mieszkańców Dedanu do ucieczki przed nadciągającą klęską Edomu (Jr 49,8), a wcześniej wymienia go razem z Temą i Buzem jako odległe ludy pustyni objęte Bożym wyrokiem (Jr 25,23). Ezechiel w wyroczni przeciw Edomowi prowadzi granicę spustoszenia „od Temanu aż do Dedanu” (Ez 25,13), a w innym miejscu Dedan – obok Szeby i kupców Tarszisz – pyta wprost o zamiary najeźdźcy Goga (Ez 38,13). Dedan funkcjonuje więc jako rozpoznawalny, konkretny punkt na mapie handlowej i politycznej starożytnego Bliskiego Wschodu, nie abstrakcyjna nazwa.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest, że nazwa „Dadan” nie jest nowożytną rekonstrukcją, lecz autentycznym starożytnym toponimem – mieszkańcy oazy sami tak nazywali swoje miasto w inskrypcjach, a lokalizacja (110 km od Tajmy, na szlaku kadzidłowym) dobrze odpowiada biblijnym wzmiankom o Dedanie jako punkcie na trasie arabskich karawan. Pewne jest też istnienie królestwa Lihyan z realnym dworem, kultem i administracją oraz atak Nabonida na „króla Dadanu” ok. 552 r. p.n.e., poświadczony niezależnie przez kroniki babilońskie i inskrypcje z Tajmy.
- Jedno królestwo czy dwa? Archeolodzy spierają się, czy „Dadan” i „Lihyan” to dwie kolejne, odrębne monarchie, czy jedna ciągła dynastia, która zmieniła tytulaturę. Kwestię tę wprost stawia w tytule artykuł w „Jordan Journal for History and Archaeology” (2023), bez jednoznacznego rozstrzygnięcia.
- Chronologia królów. Zestawienia datują panowanie trzynastu znanych władców Lihyanu odmiennie – od VII–II w. p.n.e. po V–I w. p.n.e. Brak pełnej listy z długością rządów każdego z nich utrudnia budowę spójnej osi czasu.
- Dwaj Dedanowie w rodowodach. Rdz 10,7 wymienia Dedana jako syna Ramy i wnuka Kusza – potomka linii Chama, natomiast Rdz 25,3 – jako wnuka Abrahama przez Keturę. Komentatorzy zauważają, że nie zawsze da się rozstrzygnąć, o którego „Dedana” chodzi w danym fragmencie; część widzi tu dwa niezależne rodowody nałożone na ten sam lud handlowy, inni – celowe podwójne wpisanie Dedanitów w obie genealogie.
- Dedan blisko Edomu? W wyroczniach przeciw Edomowi (Jr 49,8; Ez 25,13) Dedan sąsiaduje z Temanem, co część egzegetów odczytuje jako wskazówkę o bliższym, „edomickim” Dedanie, odrębnym od odległej arabskiej oazy. Większość badaczy uważa to raczej za odzwierciedlenie sięgających daleko na południe wpływów handlowych Edomu niż istnienie drugiej miejscowości o tej nazwie.
- Data podboju nabatejskiego. Moment, w którym Lihyan utracił niezależność na rzecz Nabatejczyków, bywa datowany różnie – od II–I w. p.n.e. po panowanie Aretasa IV na przełomie er – co pokazuje, że schyłkowa faza królestwa jest słabiej udokumentowana niż jego apogeum.
Znaczenie
Odkrycia w Al-Uli nie „dowodzą cudów” opisanych w Biblii – nic takiego się tam nie wydarzyło – ale potwierdzają coś równie istotnego: autorzy biblijni, pisząc o Dedanie, odnosili się do realnego ludu handlowego, znanego z imienia, terytorium i towarów, a nie do literackiej fikcji geograficznej. Wzmianka o „kosztownej tkaninie na rydwany” w Ez 27,20 nabiera konkretności w zestawieniu z tysiącami inskrypcji i posągami władców karawanowego państwa, które przez pół tysiąclecia kontrolowało odcinek szlaku kadzidłowego między Arabią Południową a Lewantem.
Odkrycie pokazuje też głębię geograficznej i handlowej wiedzy proroków. Izajasz, Jeremiasz i Ezechiel działali w Jerozolimie i Babilonii, a mimo to trafnie umieszczają Dedan w kontekście karawan, pustyni i konkretnych towarów luksusowych – co zgadza się z tym, co dziś wiemy o Lihyanitach z ich własnych inskrypcji. Dla czytelnika Biblii to zaproszenie, by prorockie wyrocznie „na Arabię” czytać nie jako egzotyczny sztafaż, lecz jako opis realnego świata handlu i polityki, w którym wypowiadane było poselstwo Boże.
Źródła
- Livius.org, Dedan – historia oazy, królestw Dadan i Lihyan, liczba inskrypcji: livius.org/articles/place/dedan
- Wikipedia (en), Lihyan – chronologia, lista władców, inskrypcje z Tajmy, upadek na rzecz Nabatejczyków: en.wikipedia.org/wiki/Lihyan
- Wikipedia (en), Dedan (Bible) – biblijne wzmianki i identyfikacja z Al-Ulą: en.wikipedia.org/wiki/Dedan_(Bible)
- Wikipedia (en), Dadanitic – pismo i język, zmiana nazwy przez M.C.A. Macdonalda, baza OCIANA: en.wikipedia.org/wiki/Dadanitic
- World History Encyclopedia, Dadan, Tayma, Khaybar, Qurh & Old Town AlUla – stanowisko Dadan, świątynia, posągi, grobowce: worldhistory.org/article/2850
- Musée du Louvre (Espace presse), A monumental Lihyanite statue from Saudi Arabia deposited… to the musée du Louvre – depozyt posągu z Dadanu: presse.louvre.fr
- Jordan Journal for History and Archaeology (2023), Dadan and Lihyan, a Kingdom or Two Kingdoms – dyskusja o relacji między oboma królestwami: jjournals.ju.edu.jo
- Wikipedia (en), Nabonidus – kampania arabska babilońskiego króla, skutki dla Dadanu i Tajmy: en.wikipedia.org/wiki/Nabonidus
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Rdz 25,3; Rdz 10,7; Iz 21,13; Ez 27,15.20; Ez 25,13; Ez 38,13; Jr 25,23; Jr 49,8.