Marmurowa płyta nad grobem w jerozolimskiej Bazylice Grobu Świętego nie była podnoszona od 1555 roku. Gdy w nocy z 26 na 27 października 2016 roku konserwatorzy w końcu ją unieśli, nikt nie wiedział, co zastanie pod spodem — zniszczoną skałę, gruz po wiekach przebudów, czy coś, co przetrwało od starożytności. Sześćdziesiąt godzin później na jaw wyszła naga, wapienna półka skalna. Czy to ta sama powierzchnia, na której — jak głosi tradycja sięgająca IV wieku — złożono ciało Jezusa z Nazaretu?
.jpg){kind=link}
Czym jest to „odkrycie”
W latach 2016–2017 grecki zespół z Narodowego Uniwersytetu Technicznego w Atenach (NTUA), pod kierunkiem prof. Antonii Moropoulou, przeprowadził renowację Edykuły — kaplicy osłaniającej grób w Bazylice Grobu Świętego. Konstrukcja w obecnym kształcie z lat 1809–1810 (dzieło Nikolaosa Komnenosa po pożarze) od 1947 roku była spinana żelaznymi belkami brytyjskiego mandatu. Badacze ostrzegali przed „katastrofalnym” zawaleniem — część konstrukcji spoczywała na niestabilnym rumowisku i zmurszałej zaprawie.
Prace, prowadzone od maja 2016 do marca 2017 kosztem kilku milionów dolarów (wsparcie m.in. World Monuments Fund, króla Jordanii Abdullaha II i darczyni Miki Ertegün), wymagały zgody trzech wspólnot zarządzających bazyliką: prawosławnych Greków, katolickich franciszkanów i Ormian. W ich trakcie po raz pierwszy od czterech i pół wieku zdjęto marmurową okładzinę wnętrza grobu.
Pod pierwszą warstwą gruzu konserwatorzy natrafili na kolejną, pękniętą płytę marmurową z wyrytym krzyżem w stylu krzyżowców, a dopiero pod nią — w nocy z 28 na 29 października, tuż przed ponownym zamknięciem grobu — odsłonili oryginalne, nienaruszone łoże grobowe wykute w szarawym wapieniu. Próbki zaprawy spajającej dolną płytę ze skałą przebadano niezależnie w dwóch laboratoriach metodą luminescencji stymulowanej optycznie (OSL), określającą, kiedy ziarna kwarcu ostatnio miały kontakt ze światłem. Wyniki, opublikowane w recenzowanym „Journal of Archaeological Science: Reports” (2018), wskazały na ok. 345 rok n.e. — epokę Konstantyna, którego bazylika nad grobem została poświęcona w 335 roku. Płyta, którą jeszcze niedawno widzieli pielgrzymi, leży więc na miejscu praktycznie od czasu, gdy grób po raz pierwszy uznano za grób Jezusa.
Renowacja zbiegła się z osobnym projektem wykopaliskowym prowadzonym od 2022 roku przez archeologów z Uniwersytetu Sapienza w Rzymie (kierownik: Francesca Romana Stasolla) pod posadzką bazyliki. Odsłonili oni starożytny kamieniołom z epoki żelaza, a w jego wyrobiskach — kilka grobowców skalnych sprzed 70 roku, w tym ten uznany w IV wieku za grób Jezusa. W nawarstwieniach sprzed Konstantyna znaleziono ślady gleby uprawnej i szczątki roślinne, interpretowane jako pozostałość ogrodu sprzed I wieku.
Powiązanie z Pismem
Ewangelia Jana opisuje pogrzeb Jezusa z precyzją topograficzną — jako wydarzenie w konkretnym, znanym miejscu. Czytamy: „A potem Józef z Arymatei, który z obawy przed Żydami był potajemnie uczniem Jezusa, prosił Piłata, aby mógł zdjąć ciało Jezusa. A Piłat zezwolił. Poszedł więc i zdjął ciało Jezusa” (J 19,38 UBG). Wraz z Nikodemem owinęli ciało w płótna z wonnościami, „zgodnie z żydowskim zwyczajem grzebania zmarłych” (J 19,40 UBG).
Kluczowy jest werset 41: „A na miejscu, gdzie był ukrzyżowany, był ogród, a w ogrodzie nowy grobowiec, w którym jeszcze nikt nie był złożony” (J 19,41 UBG). I dalej: „Tam więc położyli Jezusa z powodu żydowskiego dnia przygotowania, bo grób był blisko” (J 19,42 UBG). Tekst zakłada trzy elementy: miejsce blisko miasta, przylegający ogród oraz świeżo wykuty, wcześniej nieużywany grobowiec — nie jaskinię naturalną ani grobowiec rodzinny. Ewangeliści synoptyczni (Mt 27,60; Mk 15,46; Łk 23,53) potwierdzają ten obraz.
Tradycja od czasów Konstantyna łączy ten opis z miejscem, na którym stoi dziś Bazylika Grobu Świętego — wskazanym cesarskim komisarzom przez biskupa Makariusza po rozebraniu rzymskiej świątyni Wenus (lub Jowisza), którą ok. 135 roku, po stłumieniu powstania Bar-Kochby, cesarz Hadrian kazał wznieść w tym miejscu.
Co pewne, a co dyskutowane
Bezsporne są wyniki badań fizykochemicznych: niezależne datowanie OSL zaprawy w dwóch laboratoriach, opublikowane w recenzowanym czasopiśmie, potwierdza, że obecna komora grobowa i płyta nad nią pochodzą z połowy IV wieku — z epoki budowy bazyliki Konstantyna (326–335 n.e.). Nie budzi wątpliwości, że pod bazyliką znajduje się dawny kamieniołom z grupą grobowców z okresu przełomu er, a samo miejsce leżało w I wieku poza ówczesnymi murami miasta — co spełnia ewangeliczny warunek pochówku „na zewnątrz”, choć dziś leży w obrębie Starego Miasta (mury rozbudowano później, za Agryppy I).
Dyskusyjna pozostaje natomiast sama identyfikacja: czy akurat ten konkretny grobowiec, spośród kilku nisz odsłoniętych pod różnymi częściami kościoła, jest tym, w którym złożono ciało Jezusa. Historyk Martin Biddle zwracał uwagę, że nie wiadomo, na jakiej podstawie IV-wieczny biskup Makariusz wybrał ten grobowiec spośród sąsiednich. Badacz Lorenzo Smerillo poszedł dalej, kwestionując legendę o „odkryciu” grobu przez cesarzową Helenę — jego zdaniem wymyśloną między 351 a 390 rokiem i zapisaną dopiero przez późniejszych historyków (Rufin, Sokrates, Sozomen); milczy o niej sam Euzebiusz z Cezarei, bliższy gebeurteniom. To każe traktować identyfikację z IV wieku jako akt tradycji, nie procedurę weryfikacyjną.
Istnieje też konkurencyjna lokalizacja — tzw. Grób Ogrodowy (Garden Tomb), wskazany w XIX wieku głównie przez protestanckich badaczy brytyjskich niezadowolonych z bizantyjsko-katolickiego charakteru bazyliki. Większość archeologów uważa go za mało prawdopodobny: styl niszy odpowiada raczej pochówkom z VIII–VII w. p.n.e. niż z I wieku n.e. Za Bazyliką przemawia ciągłość kultu poświadczona w źródłach sprzed Konstantyna oraz fakt, że Hadrian uznał za konieczne przykryć to miejsce pogańską świątynią — co część badaczy czyta jako dowód wcześniejszej czci chrześcijan, choć argument ten bywa też podważany.
Metoda OSL ma przy tym spory margines błędu i dotyczy wyłącznie momentu powstania zaprawy — nie „datuje” pochówku Jezusa ani nie potwierdza żadnego wydarzenia biblijnego wprost. Ustala jedynie, że obecna forma grobu sięga epoki Konstantyna, nie że epoka ta trafnie zidentyfikowała grób sprzed trzystu lat.
Znaczenie
Nawet jeśli nigdy nie da się dowieść ponad wątpliwość, że to właśnie ta nisza gościła ciało Jezusa, renowacja z lat 2016–2017 ma wagę z dwóch powodów. Po pierwsze, uratowała przed zawaleniem strukturę odwiedzaną codziennie przez tysiące pielgrzymów. Po drugie, to rzadki przypadek, w którym rywalizujące od wieków wspólnoty — grecka prawosławna, łacińska i ormiańska — zgodziły się na wspólny projekt naukowy w sercu najświętszego miejsca, dopuszczając doń niezależnych badaczy.
Z punktu widzenia wiary chrześcijańskiej identyfikacja konkretnej skały ma znaczenie wtórne wobec przesłania tekstu: grobowiec, o którym mowa w Ewangelii Jana, jest ważny nie dlatego, że coś w nim zostało, lecz dlatego, że — zgodnie ze świadectwem Nowego Testamentu — okazał się pusty. Prace archeologiczne potwierdzają realność miejsca, obyczajów pogrzebowych i epoki opisu; nie zastępują jednak świadectwa o zmartwychwstaniu, które pozostaje przedmiotem wiary, a nie laboratoryjnego pomiaru.
Źródła
- National Geographic, „Christ’s Burial Place Exposed for First Time in Centuries” — otwarcie Edykuły, październik 2016: nationalgeographic.com
- National Geographic, „Age of Jesus Christ’s purported tomb revealed” — datowanie OSL zaprawy: nationalgeographic.com
- National Geographic, „…at Risk of 'Catastrophic’ Collapse” — stan konstrukcji przed renowacją: nationalgeographic.com
- Smithsonian Magazine, „Mortar Found at 'Jesus’ Tomb’ Dates to the Constantine Era”: smithsonianmag.com
- Archaeology Wiki, „New date to Holy Sepulchre given by researchers of NTUA” — publikacja w JASR (2018): archaeology.wiki
- Wikipedia, „Church of the Holy Sepulchre” — historia budowli od Hadriana po 2016–2017: en.wikipedia.org
- Rogueclassicism, „Jesus’ 'Tomb’ in the Church of the Holy Sepulchre: Some Background” — spory o identyfikację (Smerillo, Biddle): rogueclassicism.com
- Bible Archaeology Report, „Three Tombs of Jesus: Which is the Real One?” — porównanie z Grobem Ogrodowym: biblearchaeologyreport.com
- Franciscan Media, „Repairing Christianity’s Most Sacred Shrine” — zakończenie renowacji w 2017 r.: franciscanmedia.org
- Heritage Daily, „New findings on the origins of the Church of the Holy Sepulchre” — wykopaliska Sapienza pod bazyliką od 2022 r.: heritagedaily.com
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Jana 19,38-42.