Rok 70 n.e. Legiony Tytusa okrążają Jerozolimę, a miasto broni się rozpaczliwie za trzema pierścieniami murów. Które z nich pękło pierwsze i gdzie dokładnie rzymska artyleria skruszyła obronę? Na dziedzińcu dzisiejszego kompleksu zwanego Rosyjskim Podwórcem archeolodzy natrafili na fundament potężnej wieży obłożony dziesiątkami kamiennych pocisków katapult — materialny ślad ataku, o którym Ewangelia Łukasza mówi jako o wojskach otaczających miasto.
Czym jest to „odkrycie”
Według żydowskiego historyka Józefa Flawiusza (sam uczestnik wojny, później na dworze rzymskim) trzeci, najbardziej zewnętrzny pierścień murów Jerozolimy zaczął wznosić król Herod Agryppa I (rządy 41–44 n.e.), by objąć obroną nową, gęsto zabudowaną dzielnicę na północ od miasta zwaną Bezeta. Flawiusz twierdzi, że Agryppa przerwał budowę już po położeniu fundamentów, obawiając się, iż cesarz Klaudiusz odczyta rozbudowę fortyfikacji jako przygotowania do buntu. Mur dokończyli w pośpiechu żydowscy powstańcy tuż przed wybuchem wielkiej wojny z Rzymem (66–70 n.e.) i w jej trakcie. Według opisu w „Wojnie żydowskiej” (V, 147–160) fortyfikacja biegła od wieży Hippikus, przez północne rubieże miasta, do wieży Psefinos, a dalej aż w rejon grobowców królowej Heleny z Adiabene, licząc w sumie 90 baszt.
Archeolodzy szukają śladów tego muru od stu lat na dwóch niezależnych stanowiskach. Pierwsze to osiem rozproszonych odcinków muru odkopanych na północ od dzisiejszego Starego Miasta przez Eleazara Sukenika i Leo Mayera w latach 1925–1927 oraz 1940 (publikacja: „The Third Wall of Jerusalem”, 1930) — fundament o szerokości ok. 4 m, prześledzony na długości blisko 800 m w kierunku wschód-zachód. Drugie, znacznie młodsze stanowisko to Rosyjski Podwórzec (Russian Compound) w centrum nowożytnej Jerozolimy, tuż przy siedzibie miejskiego magistratu. W 2016 r., podczas ratowniczych wykopalisk Israel Antiquities Authority przed budową nowego kampusu Akademii Sztuk Pięknych Becalel, ekipa pod kierunkiem dr Riny Avner i Kfira Arbiva odsłoniła szeroki (ok. 6–6,7 m) fundament muru wraz z towarzyszącą mu wieżą, a przy jej zachodniej ścianie — kilkadziesiąt (relacje mówią o liczbie rzędu 70–80) kamiennych pocisków balist i procarskich. Część z nich była roztrzaskana w miejscu uderzenia.
W 2022 r. Kfir Arbiv opublikował dalsze studium, w którym na podstawie topografii terenu, położenia znanych odcinków murów oraz obliczeń balistycznych (kąt wystrzału, zasięg 100–400 m dla pocisków balist i 150–200 m dla grotów katapult) wyznaczył prawdopodobne stanowiska rzymskiej artylerii oblężniczej — dziś w rejonie ulicy Nachalat Sziwa, w tzw. „Kocim Placu”. Wynik potwierdzał relację Flawiusza, według którego Tytus skierował główne natarcie na północno-zachodni odcinek murów miasta, tam gdzie teren był najbardziej dostępny dla machin oblężniczych.
Powiązanie z Pismem
Ewangelia Łukasza dwukrotnie wkłada w usta Jezusa (Jeszui) zapowiedź losu Jerozolimy. Płacząc nad miastem przy wjeździe, mówi: „Przyjdą bowiem na ciebie dni, gdy twoi nieprzyjaciele otoczą cię wałem, oblegną cię i ścisną zewsząd. Zrównają z ziemią ciebie i twoje dzieci, które są w tobie, i nie zostawią w tobie kamienia na kamieniu, dlatego żeś nie poznało czasu twego nawiedzenia” (Łk 19,43–44 UBG). Później, w mowie na Górze Oliwnej, dodaje: „A gdy zobaczycie Jerozolimę otoczoną przez wojska, wtedy wiedzcie, że jej spustoszenie jest bliskie” (Łk 21,20 UBG), a nieco dalej: „I polegną od ostrza miecza, i będą uprowadzeni w niewolę między wszystkie narody. A Jerozolima będzie deptana przez pogan, aż wypełnią się czasy pogan” (Łk 21,24 UBG).
Słownictwo tych fragmentów — wał oblężniczy, otoczenie „zewsząd”, zrównanie z ziemią — dobrze opisuje rzeczywistą taktykę rzymską pod Jerozolimą w 70 r.: okrążenie miasta murem circumvallacyjnym, ostrzał artyleryjski poprzedzający szturm, wreszcie wyburzenie fortyfikacji i świątyni. Trzeci Mur był północną, najsłabszą stroną obrony miasta (stąd aż 90 baszt, którymi go wzmocniono) i to właśnie tam — zarówno w relacji Flawiusza, jak i w materiale z Rosyjskiego Podwórca — koncentruje się ślad najcięższego ostrzału. Nagromadzenie kamiennych pocisków przy jednej wieży czyta się jako namacalny obraz tego, co ewangelista opisuje słowami o mieście „ściśniętym zewsząd”.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest istnienie Trzeciego Muru jako takiego — opisuje go szczegółowo Józef Flawiusz, naoczny świadek wydarzeń, a oblężenie Jerozolimy w 70 r. należy do najlepiej udokumentowanych epizodów starożytności (obok Flawiusza potwierdzają je m.in. Tacyt i Swetoniusz). Nie budzi też wątpliwości, że na Rosyjskim Podwórcu odkopano masywny fundament wraz z dziesiątkami autentycznych pocisków balist i procarskich, datowanych na okres wielkiej wojny żydowskiej — to fizyczny dowód intensywnego ostrzału w tej części miasta.
Dyskutowane pozostają co najmniej trzy kwestie:
- Dokładny przebieg Trzeciego Muru. Od dekad ściera się stanowisko „maksymalistyczne” (linia Sukenika i Mayera, 800 m na północ od dzisiejszego Starego Miasta) ze stanowiskiem „minimalistycznym” (obecny północny mur Starego Miasta w przybliżeniu odpowiada trasie antycznej fortyfikacji). Archeolożka Kathleen Kenyon w latach 60. XX w. zakwestionowała samą atrybucję muru Sukenika-Mayera, sugerując, że mogli go wznieść żołnierze Tytusa jako prowizoryczny wał okrążający, a nie Agryppa I; amerykański badacz E. W. Hamrick odpowiadał, że to raczej żydowscy powstańcy dokończyli go tuż przed oblężeniem, zgodnie z relacją Flawiusza. Spór nie został definitywnie rozstrzygnięty.
- Tożsamość znaleziska z Rosyjskiego Podwórca. Odkrywcy, dr Avner i K. Arbiv, odczytują odsłonięty fundament jako fragment właśnie Trzeciego Muru. Izraelski archeolog David Gurevich (2018) wyraził wobec tego sceptycyzm — na stanowisku nie znaleziono ciągłego odcinka lica muru, a sam fundament z pociskami balist mógł równie dobrze należeć do umocnienia powstańczego albo rzymskiej platformy oblężniczej wzniesionej pod ostrzał. Ostateczna identyfikacja czeka na pełną publikację naukową wykopalisk.
- Liczba pocisków. W różnych relacjach prasowych i popularnonaukowych pojawiają się liczby 70, 79 i 80 — typowa rozbieżność między wczesnymi doniesieniami z wykopalisk a późniejszym, dopracowanym liczeniem materiału w laboratorium.
Z tego powodu w tym artykule status znaleziska określono jako „mieszany”, a nie „potwierdzony”: sam fakt istnienia Trzeciego Muru i oblężenia 70 r. jest bezsporny, ale przypisanie konkretnego stanowiska archeologicznego do konkretnego odcinka tej fortyfikacji pozostaje przedmiotem żywej dyskusji naukowej.
Znaczenie
Znalezisko z Rosyjskiego Podwórca nie jest dowodem nadprzyrodzonego, szczegółowego przewidzenia przyszłości — to nie ten rodzaj argumentu. Jego wartość jest inna: pokazuje, że język Ewangelii Łukasza o mieście „otoczonym wojskami” i „ściśniętym zewsząd” opisuje realia znane też ze źródeł rzymskich i z materiału archeologicznego — konkretną taktykę oblężniczą, konkretne miejsce najcięższych walk, konkretne szczątki pocisków wciąż leżące tam, gdzie spadły niemal dwa tysiące lat temu. Archeologia nie „udowadnia” proroctwa, ale osadza opis ewangelisty w namacalnej, sprawdzalnej rzeczywistości I wieku — co samo w sobie jest wartościowym uzupełnieniem lektury tekstu biblijnego, zwłaszcza że spór o dokładny przebieg muru przypomina, jak ostrożnie trzeba czytać zarówno źródła antyczne, jak i ich archeologiczne interpretacje.
Źródła
- Israel Antiquities Authority / Ministry of Foreign Affairs, komunikat o badaniach balistycznych K. Arbiva (2022): gov.il
- The Times of Israel, „Archaeologists find battle site where Romans breached Jerusalem walls” (2016) oraz „Proving Josephus: Research on Roman ballistics confirms Second Temple battle account” (2022): timesofisrael.com
- The Jerusalem Post, „Israeli archaeologist find where the Romans breached Jerusalem’s walls”: jpost.com
- Friends of the Israel Antiquities Authority, opis badań balistycznych i lokalizacji rzymskiej artylerii: friendsofiaa.org
- Biblical Archaeology Society, „The Third Wall of Jerusalem: Where Romans and Jews Battled”: biblicalarchaeology.org
- David Gurevich, „New Archaeological Data from The Great Revolt in Jerusalem Raise New Questions on Josephus”, Bible Interp (2018) — krytyczne omówienie identyfikacji znaleziska z Rosyjskiego Podwórca: bibleinterp.arizona.edu
- Hershel Shanks, „The Jerusalem Wall That Shouldn’t Be There” (Biblical Archaeology Review 13:3, 1987) — historia badań Sukenika i Mayera oraz spór Kenyon/Hamrick: cojs.org
- Flawiusz Józef, „Wojna żydowska”, ks. V, 147–160 (opis Trzeciego Muru i wież) oraz ks. V–VI (przebieg oblężenia): penelope.uchicago.edu
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Łk 19,43–44; 21,20; 21,24.