W 2009 roku, zanim na brzegu Jeziora Galilejskiego miał stanąć nowy hotel, wymagane prawem badania ratownicze natrafiły na coś, czego nikt się nie spodziewał: salę zgromadzeń z ławami pod ścianami, mozaiką na podłodze i barwnymi freskami — synagogę z I wieku, sprzed zburzenia Świątyni w 70 roku. Znaleziono ją w Magdali, mieście, którego nazwa do dziś brzmi w przydomku Marii Magdaleny. Czy Jezus, który „głosił w ich synagogach po całej Galilei”, mógł nauczać właśnie w tym budynku?
Czym jest to „odkrycie”
Magdala (hebr. Migdal — „wieża”) leży na zachodnim brzegu Jeziora Galilejskiego, około 5 km na północ od Tyberiady i kilka kilometrów na południe od Kafarnaum. W starożytności było to zamożne miasteczko rybackie, znane z solenia ryb; Talmud nazywa je Magdala Nunajja („wieża ryb”), a wielu badaczy utożsamia je z Tarichaeą (gr. „solone ryby”), którą Józef Flawiusz opisuje jako miejsce bitwy w 67 roku podczas pierwszego powstania żydowskiego.
Odkrycia dokonała Izraelska Służba Starożytności (IAA) podczas wykopalisk ratowniczych na plaży Migdal, poprzedzających budowę ośrodka wypoczynkowego. Pracami kierowali archeolodzy Dina Avshalom-Gorni i Arfan Najar. Odsłonięto prostokątną salę główną o powierzchni około 120 m², z kamiennymi ławami wzdłuż ścian, na których zasiadali uczestnicy zgromadzeń. Podłogę zdobiła mozaika, a ściany pokrywały kolorowe freski — czerwone, żółte, niebieskie, czarne i białe. To jedyna znana synagoga tego okresu z takim wystrojem. IAA datowała budowlę na okres od ok. 50 r. p.n.e. do ok. 100 r. n.e. (okres Drugiej Świątyni); moneta znaleziona pod płytkami mozaiki wskazuje, że posadzka powstała po ok. 43 roku n.e.
Kluczowa jest chronologia: w chwili odkrycia była to jedna z zaledwie kilku (według relacji IAA — jednej z siedmiu) znanych wówczas synagog sprzed 70 roku. Większość zachowanych synagog w Ziemi Świętej pochodzi z późniejszych wieków; obiekty faktycznie używane, gdy Świątynia Jerozolimska jeszcze stała, są rzadkością — obok Magdali wymienia się m.in. Gamlę, Masadę, Herodium czy Modi’in.
W centrum sali natrafiono na najsłynniejszy zabytek stanowiska — Kamień z Magdali. To bryła wapienia o wymiarach ok. 0,6 × 0,5 × 0,4 m, pokryta płaskorzeźbami. Na froncie widnieje siedmioramienna menora na podstawie, ujęta w łuk wsparty na kolumnach i flankowana parą dwuuchych dzbanów (amfor); boki zdobią arkady, a górę sześciopłatkowa rozeta. Jest to najstarsze znane przedstawienie menory w kontekście żydowskim z czasów, gdy Świątynia jeszcze istniała — prawdopodobnie dzieło kogoś, kto widział świątynny świecznik na własne oczy. Oryginał przechowywany jest w bezpiecznym miejscu, a na terenie stanowiska w Magdali eksponowana jest jego kopia.
W 2021 roku, kilkaset metrów dalej, zespół Uniwersytetu w Hajfie (Adi Erlich, przy współudziale Diny Avshalom-Gorni) odkrył w Magdali drugą synagogę z tego samego okresu — prostszą, z bazaltu i wapienia. Był to pierwszy przypadek, gdy w jednej osadzie z czasów Drugiej Świątyni znaleziono dwa takie budynki.
Powiązanie z Pismem
Ewangelie wielokrotnie pokazują Jezusa nauczającego w galilejskich synagogach. Marek streszcza to jednym zdaniem:
„I głosił w ich synagogach po całej Galilei, i wypędzał demony” (Mk 1,39 UBG).
W tym samym rozdziale czytamy o konkretnym budynku w pobliskim Kafarnaum: „Potem weszli do Kafarnaum, a zaraz w szabat Jezus wszedł do synagogi i nauczał” (Mk 1,21 UBG). Podobnie Mateusz podsumowuje działalność Jezusa: „I obchodził Jezus całą Galileę, nauczając w ich synagogach, głosząc ewangelię królestwa i uzdrawiając wszystkie choroby i wszelkie dolegliwości wśród ludzi” (Mt 4,23 UBG).
Magdala leżała dokładnie na trasie tej działalności — między Kafarnaum (bazą Jezusa) a Tyberiadą. Ewangelie wprost wspominają okolicę Magdali: „A gdy odprawił ludzi, wsiadł do łodzi i przybył w okolice Magdali” (Mt 15,39 UBG) — choć część rękopisów greckich ma tu wariant „Magadan”. Przede wszystkim jednak nazwa miasta zachowała się w przydomku jednej z uczennic Jezusa: „…Maria, zwana Magdaleną, z której wyszło siedem demonów” (Łk 8,2 UBG). „Magdalena” to po prostu „kobieta z Magdali”. Synagoga odkryta w 2009 roku jest więc materialnym świadectwem religijnego życia tej właśnie miejscowości w czasach, gdy chodził po niej Jezus.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne: istnienie, datowanie i charakter budowli są dobrze udokumentowane i opublikowane. Nie ma sporu co do tego, że w Magdali stała synagoga używana przed 70 rokiem, ani co do autentyczności Kamienia z Magdali. Zgadza się też ogólny obraz: żydowskie miasteczko z synagogą (a nawet dwiema), łaźniami rytualnymi (mykwami) i intensywnym życiem religijnym w I wieku — dokładnie takim, jaki zakładają Ewangelie.
- Czy Jezus nauczał w tej synagodze? Ewangelie tego nie stwierdzają. Wiemy, że nauczał „po całej Galilei” i że Magdala leżała na jego szlaku, więc jest to prawdopodobne, ale pozostaje wnioskiem z kontekstu, a nie faktem zapisanym w tekście.
- Identyfikacja z Tarichaeą i „Magadan/Dalmanuta”. Utożsamienie Magdali z Tarichaeą Józefa Flawiusza jest szeroko przyjęte, lecz nie jest to pewnik. Podobnie sporne jest, czy ewangeliczne „okolice Magdali” (Mt 15,39), „Magadan” i „Dalmanuta” (Mk 8,10) oznaczają to samo miejsce — to znane zagadnienie tekstualne.
- Znaczenie Kamienia z Magdali. Interpretacje płaskorzeźb są przedmiotem żywej debaty. Rina Talgam (Uniwersytet Hebrajski) widzi w kamieniu przedstawienie Świątyni i jej sprzętów, łącznie z Miejscem Najświętszym, wykonane przez kogoś, kto Świątynię widział. Mordechai Aviam odczytuje obiekt pod menorą jako złoty ołtarz, a boczne arkady jako wejścia do sanktuarium. Pojawiały się też propozycje odczytania sceny jako rydwanu (merkawy). Zgoda panuje co do tego, że kamień odsyła do jerozolimskiej Świątyni; szczegóły ikonografii pozostają otwarte.
- Ilu synagog sprzed 70 roku znamy. W 2009 roku mówiono o kilku (ok. siedmiu); późniejsze zestawienia (np. Aviam, 2018) wymieniają co najmniej dziewięć, choć status niektórych struktur jako „synagog” bywa dyskutowany.
- Maria Magdalena. Przydomek wskazuje na związek z Magdalą, ale Pismo nie mówi wprost, że się tu urodziła ani mieszkała — to najbardziej naturalna, lecz nie jedyna możliwa interpretacja.
Znaczenie
Wartość odkrycia nie polega na „udowodnieniu” konkretnej sceny ewangelicznej. Polega na tym, że daje nam ono rzadki, bezpośredni wgląd w to, jak wyglądało żydowskie życie religijne w Galilei za czasów Jezusa. Ewangelie zakładają, że synagoga była naturalnym miejscem nauczania i szabatowego zgromadzenia w każdym galilejskim miasteczku — i właśnie taki budynek, z ławami dla słuchaczy, wyłonił się spod ziemi w Magdali.
Kamień z Magdali dodaje jeszcze jeden wymiar: jego menora i odniesienia do Świątyni pokazują, że nawet w prowincjonalnej Galilei życie religijne było mocno związane z Jerozolimą i jej kultem — jeszcze zanim Świątynia legła w gruzach. To dobrze współgra z obrazem Jezusa i jego pierwszych uczniów jako pobożnych Żydów zakorzenionych w szabacie, synagodze i Świątyni. Synagoga w Magdali nie jest więc „dowodem” w sensie apologetycznym, lecz konkretnym, materialnym tłem, na którym ewangeliczne opisy nauczania „w ich synagogach” stają się namacalne.
Źródła
- Migdal Synagogue — hasło encyklopedyczne z opisem odkrycia, datowania i architektury: en.wikipedia.org/wiki/Migdal_Synagogue
- The Archaeological Excavations at Magdala — World History Encyclopedia, przegląd stanowiska (synagoga, mykwy, port, Kamień z Magdali): worldhistory.org/article/1219
- Archaeologists Discover New First-Century Synagogue in Magdala — Biblical Archaeology Society (odkrycie z 2021 r. i kontekst z 2009 r.): biblicalarchaeology.org/daily/new-first-century-synagogue
- Magdala stone — hasło encyklopedyczne o wymiarach, ikonografii i interpretacjach kamienia (Talgam, Aviam): en.wikipedia.org/wiki/Magdala_stone
- 1st Century Synagogue Found at Magdala — BiblePlaces.com, omówienie komunikatu IAA (datowanie, wymiary, kierownicy wykopalisk): bibleplaces.com/blog/2009/09
- Magdala — hasło encyklopedyczne o mieście, Tarichaei, Józefie Flawiuszu i związku z Marią Magdaleną: en.wikipedia.org/wiki/Magdala
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Mk 1,21.39; Mt 4,23; Mt 15,39; Łk 8,2.