Skrybowie Biblia

Masada — twierdza i pałace Heroda

Masada — twierdza i pałace Heroda

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Na odciętym od świata skalnym płaskowyżu nad Morzem Martwym stoi twierdza, której nazwa w języku hebrajskim znaczy po prostu „forteca”. Herod Wielki wykuł tu tarasowe pałace i sieć cystern zdolnych utrzymać dwór pośrodku pustyni — a niecały wiek później to samo miejsce stało się ostatnim punktem oporu żydowskich powstańców przeciw Rzymowi. Co z tej opowieści potwierdza łopata archeologa, a co pozostaje literacką legendą?

Masada — twierdza i pałace Heroda
Fot. Godot13, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Masada (hebr. mecada — „twierdza”, „warownia”) to izolowany płaskowyż w Judzie, wznoszący się ponad 400 m nad zachodnim brzegiem Morza Martwego. Jego szczyt ma kształt nieregularnego rombu o wymiarach około 550 na 270 metrów, otoczonego niemal pionowymi urwiskami. To naturalne położenie obronne wykorzystał Herod Wielki, który w latach około 37–31 p.n.e. przekształcił skałę w luksusowy kompleks warowny — schronienie na wypadek buntu poddanych lub zagrożenia ze strony Kleopatry.

Herod ogrodził szczyt murem kazamatowym (dwuścienny mur z komorami wewnątrz) o długości ponad kilometra, wzmocnionym wieżami. Do najbardziej znanych budowli należą:

  • Pałac Północny — rezydencja na trzech skalnych tarasach opadających kaskadowo z krawędzi urwiska, z częścią mieszkalną na górze, tarasem reprezentacyjnym pośrodku i dolnym poziomem z łaźnią w stylu rzymskim. To jeden z najlepszych przykładów architektury herodiańskiej.
  • Pałac Zachodni — największy budynek na szczycie, o funkcjach ceremonialnych i administracyjnych, z mozaikami podłogowymi.
  • Magazyny na żywność, broń i zapasy oraz system wodny — rzędy cystern o łącznej pojemności rzędu kilkudziesięciu tysięcy metrów sześciennych, napełnianych zimowymi wodami spływającymi kanałami z okolicznych wadi.

Systematyczne badania przeprowadził izraelski archeolog (i były szef sztabu armii) Yigael Yadin w dwóch sezonach: od października 1963 do maja 1964 oraz od listopada 1964 do kwietnia 1965 roku, przy udziale tysięcy wolontariuszy z kilkudziesięciu krajów. Ekspedycja odsłoniła kilometry murów, odzyskała około 4000 monet i ponad 700 inskrybowanych ostraków (skorup z napisami). Wśród znalezisk z okresu powstania są synagoga — jedna z najstarszych rozpoznanych w Izraelu — oraz kilka mykw (basenów do rytualnej kąpieli), zbudowanych przez powstańców zgodnie z prawem czystości. Dzięki suchemu klimatowi i odosobnieniu miejsce zachowało się wyjątkowo dobrze; w 2001 roku wpisano je na listę światowego dziedzictwa UNESCO — głównie ze względu na kompletny zespół rzymskich dzieł oblężniczych wokół góry.

Powiązanie z Pismem

Masada nie jest wymieniona w Biblii z nazwy, ale jej budowniczy to jedna z najbardziej rozpoznawalnych postaci tła ewangelicznego. Herod Wielki — który wzniósł te pałace, rozbudował Drugą Świątynię w Jerozolimie i obwarował kraj łańcuchem twierdz — to Herod z opowieści o narodzeniu Jeszui (Jezusa):

„A gdy Jezus urodził się w Betlejem w Judei za dni króla Heroda, oto mędrcy ze Wschodu przybyli do Jerozolimy i pytali” (Mt 2,1 UBG).

Ewangelia Mateusza rysuje portret podejrzliwego, gwałtownego monarchy, który reaguje przemocą na najmniejsze zagrożenie dla tronu: „Wówczas Herod, widząc, że został oszukany przez mędrców, bardzo się rozgniewał i kazał zabić wszystkie dzieci, które były w Betlejem i całej okolicy, w wieku do dwóch lat” (Mt 2,16 UBG). Taki obraz — władcy wznoszącego niedostępne schronienia z obawy przed spiskiem — dobrze pasuje do charakteru Masady jako warowni „na wszelki wypadek”.

Drugie powiązanie dotyczy całego świata Drugiej Świątyni. Synagoga, mykwy i rytualne naczynia z Masady oświetlają realia życia religijnego, w jakich działał Jeszua i pierwsi uczniowie. Powstanie żydowskie (66–73 n.e.), którego Masada była ostatnim epizodem, rozgorzało przed zburzeniem Jerozolimy i Świątyni przez Rzym w 70 roku — wydarzeniem zapowiedzianym w Ewangeliach: „nie zostanie tu kamień na kamieniu, który by nie został zwalony” (Mt 24,2 UBG). Wreszcie w synagodze i innych pomieszczeniach Yadin odnalazł fragmenty zwojów biblijnych — części Księgi Powtórzonego Prawa, Ezechiela, a także Psalmów, Rodzaju i Kapłańskiej — ukryte w jamach pod podłogą. To jedne z niewielu rękopisów biblijnych datowanych z pewnością sprzed 73 roku n.e. i niezależnych od zbioru z Qumran; świadczą o stabilności tekstu hebrajskiego.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne: Herodiańskie pochodzenie pałaców, murów, magazynów i systemu wodnego jest bezsporne. Równie pewne jest rzymskie oblężenie: wokół góry zachował się kompletny mur okrężny (circumvallatio), obozy legionowe oraz potężna rampa oblężnicza na zachodnim stoku. Dowódcą był namiestnik Judei Lucjusz Flawiusz Silwa na czele Legionu X Fretensis. Relację o oblężeniu pozostawił żydowski historyk Józef Flawiusz w dziele Wojna żydowska (księga 7).

Dyskutowane — data upadku. Tradycyjnie podaje się przełamanie muru taranem 16 kwietnia 73 roku n.e., ale część badaczy (m.in. Duncan B. Campbell) argumentuje, na podstawie chronologii kariery Silwy, że oblężenie mogło zakończyć się rok później, w 74 roku. Źródła zwykle podają dziś ostrożnie „73 lub 74 n.e.”.

Dyskutowane — masowe samobójstwo. Józef Flawiusz opisuje, że 960 obrońców pod wodzą Eleazara ben Jaira wybrało śmierć zamiast niewoli. Archeologia nie potwierdza jednak tej sceny: Yadin znalazł szczątki najwyżej dwudziestu kilku osób — trzy szkielety w Pałacu Północnym i około 25 w jaskini u podnóża urwiska. Antropolog Joe Zias zwrócił uwagę, że wśród kości w jaskini były też kości zwierzęce (w tym świni), co podważa ich żydowską proweniencję. Socjolog Nachman Ben-Yehuda i archeolog Jodi Magness podkreślają zaś, że sam przekaz Flawiusza nosi cechy literackiej konstrukcji i nie da się go zweryfikować materialnie.

Dyskutowane — ostraka z „losami”. Yadin zinterpretował grupę jedenastu (lub dwunastu) skorup zapisanych tą samą ręką, z których jedna nosi imię „ben Jair”, jako losy, którymi obrońcy mieli wyznaczyć kolejność zadawania śmierci. Publikujący te ostraka epigrafik Joseph Naveh nie potrafił jednak potwierdzić tej identyfikacji — napisy przypominają zwykłe imienne żetony, jakie znaleziono w wielu miejscach na Masadzie. Związek z relacją Flawiusza pozostaje więc możliwy, ale nieudowodniony. Podobnie geolog Dan Gill wykazał, że rampa oblężnicza opiera się w dużej części na naturalnym języku skalnym, więc jej usypanie wymagało mniejszego nakładu pracy, niż sugeruje dramatyczny opis historyka.

Znaczenie

Masada to jedno z najlepiej zachowanych świadectw świata herodiańskiego — epoki, w której narodził się i działał Jeszua. Pałace i łaźnie pokazują skalę ambicji budowlanych władcy znanego z kart Ewangelii; synagoga i mykwy dokumentują praktykę religijną Żydów pierwszego wieku. Twierdza ilustruje też finał dramatu, którego początek zapowiadały słowa Jeszui o zburzeniu Świątyni: pierwsze powstanie żydowskie zakończyło się tu, na skale nad Morzem Martwym.

Zarazem Masada jest lekcją ostrożności w łączeniu tekstu z ziemią. Kamienie potwierdzają twierdzę, oblężenie i rzymską machinę wojenną — ale nie „udowadniają” sceny masowego samobójstwa ani nie przypieczętowują jej jako mitu. Najuczciwsza postawa to rozróżnienie tego, co odsłania łopata (architektura, rampa, zwoje, ostraka), od tego, co pozostaje kwestią interpretacji jednego literackiego przekazu. Odnalezione tu fragmenty ksiąg biblijnych mają przy tym wartość niezależną od tych sporów: to datowalne świadectwo, że tekst Pisma czytany w Judei przed rokiem 73 pokrywał się z tym, który znamy dziś.

Źródła

Więcej wpisów