Na otwartym, pozbawionym naturalnej zatoki wybrzeżu Herod Wielki kazał zbudować port większy od wszystkiego, co dotąd widziano na wschodnim Śródziemiu. Jak można było postawić falochrony tam, gdzie morze rozbija każdą budowlę — i co z tego przetrwało do dziś pod wodą? A przede wszystkim: dlaczego akurat to miasto tak często pojawia się w Dziejach Apostolskich?
Czym jest to „odkrycie”
Cezarea Nadmorska (łac. Caesarea Maritima) to nie pojedynczy zabytek, lecz całe wykopane miasto portowe na wybrzeżu dzisiejszego Izraela, około 40 km na południe od Hajfy. Herod Wielki wzniósł je mniej więcej w latach 22–10/9 p.n.e. na miejscu wcześniejszej osady zwanej Wieżą Stratona i zadedykował cesarzowi Augustowi — stąd nazwa „Cezarea”.
Sercem inwestycji był sztuczny port morski nazwany Sebastos (grecki odpowiednik łacińskiego Augustus, „czcigodny”). Powstał on w miejscu bez naturalnej osłony, dlatego rzymscy inżynierowie Heroda sięgnęli po nowatorską technologię: beton hydrauliczny, czyli zaprawę wiążącą pod wodą. Kluczowym składnikiem był pozzolana — wulkaniczny popiół sprowadzany statkami z Puteoli w Zatoce Neapolitańskiej, ponad tysiąc kilometrów od budowy. Z niego, wapna i kruszywa formowano w drewnianych szalunkach ogromne bloki, niektóre ważące dziesiątki ton, opuszczane na dno. Tak powstały dwa falochrony: południowy o długości około 500 m i północny około 275 m, zamykające akwen rzędu 100 000 m². W chwili ukończenia był to największy port zbudowany na otwartym morzu w ówczesnym świecie.
Wokół portu Herod rozplanował miasto z całym repertuarem rzymskiej architektury publicznej, którego pozostałości odsłonili archeolodzy:
- Teatr zwrócony ku morzu — jeden z najwcześniejszych teatrów typu rzymskiego na tym obszarze; to właśnie w jego murach znaleziono słynną inskrypcję Piłata (o czym niżej).
- Akwedukt — tak zwany akwedukt górny prowadził wodę ze źródeł u podnóża góry Karmel; na odcinkach nadmorskich zachowały się dziś dziesiątki arkad. Z czasem rozbudowano go do systemu dwuprzewodowego.
- Hipodrom/amfiteatr nad brzegiem morza, służący wyścigom i igrzyskom.
- Pałac na cyplu (tzw. promontory palace) — rezydencja Heroda na skalistym języku wcinającym się w morze, z basenem otoczonym portykami. Po włączeniu Judei pod bezpośredni zarząd Rzymu (6 n.e.) stała się ona pretorium, czyli siedzibą rzymskiego namiestnika.
Prace nad portem prowadzono w ramach międzynarodowych projektów podwodnych (m.in. CAHEP oraz ROMACONS pod kierunkiem badaczy takich jak Avner Raban, Robert Hohlfelder, John Oleson i Robert Vann). Rdzenie wywiercone w betonie potwierdziły obecność pozzolany z rejonu Zatoki Neapolitańskiej — materialny ślad zaopatrzenia opisanego przez starożytnych. Miasto badali też m.in. Lee Levine i Ehud Netzer, a od 1989 r. Połączone Ekspedycje Cezarei (Combined Caesarea Expeditions) kierowane przez Avnera Rabana i Kennetha Holuma.
Powiązanie z Pismem
Cezarea była rzymską stolicą prowincji Judei i oficjalną rezydencją namiestników — prefektów, a później prokuratorów. To ona, nie Jerozolima, była administracyjnym i militarnym centrum władzy. Dlatego Dzieje Apostolskie wracają do niej wielokrotnie.
W Cezarei mieszkał setnik Korneliusz — pierwszy poganin przyjęty do wspólnoty uczniów Jeszui (Jezusa) bez wcześniejszego wejścia w judaizm:
„A w Cezarei był pewien człowiek imieniem Korneliusz, setnik z oddziału zwanego Italskim” (Dz 10,1 UBG).
Gdy apostoł Piotr głosił mu ewangelię, wydarzyło się coś przełomowego dla całego Kościoła: „A gdy jeszcze Piotr mówił te słowa, Duch Święty zstąpił na wszystkich słuchających tej mowy” (Dz 10,44 UBG). To w tym nadmorskim mieście padła granica między Żydami a poganami w pierwotnym chrześcijaństwie.
Cezarea to również miejsce dwuletniego uwięzienia Pawła. Namiestnik Feliks kazał go strzec właśnie w dawnym pałacu Heroda: „I rozkazał strzec go w ratuszu Heroda” (Dz 23,35 UBG) — chodzi o pretorium, czyli odsłonięty przez archeologów pałac na cyplu. Przed Feliksem, Festusem, a wreszcie przed królem Agryppą II Paweł bronił się tu i skorzystał z prawa rzymskiego obywatela: „Odwołuję się do cesarza” (Dz 25,11 UBG). Ta apelacja skierowała go ostatecznie do Rzymu.
Z Cezareą wiążą się też inne sceny: to tu ewangelista Filip miał dom (Dz 8,40; 21,8), a w Dz 12,19–23 opisano śmierć Heroda Agryppy I podczas publicznego wystąpienia w tym mieście — epizod, który niezależnie relacjonuje także żydowski historyk Józef Flawiusz.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest istnienie i kształt miasta. Sam port, betonowe falochrony (dziś zatopione), teatr, akwedukt i pałac na cyplu są fizycznie wykopane i datowane; opisuje je również Józef Flawiusz w Dawnych dziejach Izraela i Wojnie żydowskiej. Zbieżność źródła literackiego z materialnym jest tu wyjątkowo mocna.
Inskrypcja Piłata. W czerwcu 1961 r. włoska ekspedycja pod kierunkiem Antonia Frovy odsłoniła w teatrze wtórnie użyty blok wapienny z łacińskim napisem wymieniającym […]S TIBERIEVM, [PON]TIVS PILATVS oraz [PRAEF]ECTVS IVDA[EA]E. To jedyny znany współczesny Piłatowi napis wymieniający jego imię i jedyny materialny dowód jego urzędu. Co istotne, tytułuje go prefektem (praefectus), a nie prokuratorem — zgodnie z ówczesną praktyką, choć ewangelie i późniejsza tradycja mówią „namiestnik/prokurator”. Oryginał przechowuje Muzeum Izraela w Jerozolimie, a w Cezarei i w Mediolanie stoją repliki. Dyskusyjna pozostaje pełna rekonstrukcja uszkodzonego tekstu (zwłaszcza pierwszego wiersza i tego, komu dokładnie dedykowano „Tiberieum”), ale odczytanie imienia i tytułu Piłata nie budzi wątpliwości.
Przyczyna zniszczenia portu. Sebastos zatonął — jego falochrony leżą dziś ponad pięć metrów pod powierzchnią. Badacze spierają się o mechanizm: część wskazuje na powolne osiadanie dna wzdłuż podmorskich uskoków tektonicznych (neotektonika) oraz na to, że pozzolana słabiej wiązała z miejscowym kruszywem (kurkar) niż w portach włoskich; inni akcentują gwałtowne zdarzenie — trzęsienie ziemi i tsunami z 13 grudnia 115 r. n.e. Prawdopodobnie zadziałało kilka czynników naraz.
Detale techniczne. Szacunki tonażu bloków i ilości sprowadzonej pozzolany (rzędu tysięcy metrów sześciennych) różnią się między publikacjami i mają charakter rekonstrukcji, nie pomiaru bezpośredniego. Podobnie określenie teatru jako „najstarszego” bywa formułowane ostrożniej — jako „jednego z najwcześniejszych” teatrów rzymskich w regionie.
Znaczenie
Cezarea to modelowy przykład tego, jak archeologia oświetla tło Nowego Testamentu, nie „udowadniając” treści wiary, lecz osadzając ją w realiach. Dzieje Apostolskie wielokrotnie wspominają o Cezarei jako o siedzibie władzy, porcie i mieście pogańsko-rzymskim — i dokładnie takie miasto wychodzi spod ziemi: rzymska stolica prowincji z pałacem namiestnika, teatrem i inskrypcją urzędnika, który skazał Jeszuę (Jezusa).
Dla czytelnika Pisma szczególnie wymowne jest to, że w tym właśnie mieście — bramie ku pogańskiemu światu Imperium — dokonał się przełom Dz 10: przyjęcie pierwszego poganina. Geografia i teologia spotykają się tu bardzo namacalnie. Betonowy port, który Jahwe (PAN) pozwolił zbudować rękami Heroda dla chwały cesarza, historia uczyniła jednym z okien, przez które ewangelia wyszła do narodów.
Źródła
- Caesarea Maritima — Wikipedia: przegląd historii miasta, portu Sebastos, akweduktów, pałacu i statusu stolicy prowincji.
- Pilate stone — Wikipedia: okoliczności odkrycia inskrypcji Piłata (1961, ekspedycja A. Frovy), odczyt tekstu, tytuł „praefectus”, lokalizacja oryginału.
- ROMACONS — Constructing the Harbour of Caesarea (J. Oleson i in.): analiza rdzeni betonu hydraulicznego i potwierdzenie pozzolany z Włoch.
- A. Raban i in., „Sebastos: the royal harbour at Caesarea Maritima — a short-lived giant”: konstrukcja falochronów i przyczyny ich osiadania.
- B. Burrell, K. Gleason, E. Netzer, „The Promontory Palace at Caesarea Maritima: Preliminary Evidence for Herod’s Praetorium”: identyfikacja pałacu na cyplu jako pretorium namiestnika.
- „The tsunami of 13 December A.D. 115 and the destruction of Herod’s harbor at Caesarea”: hipoteza gwałtownego zniszczenia portu.
- World History Encyclopedia — Roman Theater, Caesarea Maritima: teatr Cezarei i jego kontekst.
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 8,40; 10,1.44; 12,19–23; 21,8; 23,35; 25,11.