W murze budynku wejściowego na stanowisku archeologicznym w Koryncie wisi dziś skromny, mocno wyszczerbiony blok wapienia. Widnieje na nim zaledwie kilkanaście liter greckich, ale odtworzone brzmią jednoznacznie: „synagoga Hebrajczyków”. Czy to ślad tej samej synagogi, w której apostoł Paweł „w każdy szabat rozprawiał” z Żydami i Grekami (Dz 18,4)? Odpowiedź jest bardziej złożona, niż sugerują niektóre foldery turystyczne — i właśnie dlatego warto ją prześledzić krok po kroku.
Czym jest to „odkrycie”
Blok znaleziono w 1898 roku podczas wykopalisk Amerykańskiej Szkoły Studiów Klasycznych w Atenach (ASCSA), które w Koryncie prowadzone są nieprzerwanie od 1896 roku. Kamień leżał w rejonie Drogi Lechajońskiej — głównej, biegnącej z północy arterii, którą wchodziło się do miasta i na rzymską agorę. Nie był to jednak fragment zachowanej budowli: znaleziono go luzem, w warstwie wtórnej, z dala od miejsca, gdzie pierwotnie mógł stać.
Na powierzchni bloku, w miejscu, gdzie spodziewano się nadproża drzwi, ktoś dość niestarannie wykuł napis. Zachowały się tylko środkowe litery, odczytywane jako …ΓΩΓΗ ΕΒΡ…, uzupełniane przez badaczy do [ΣΥΝΑ]ΓΩΓΗ ΕΒΡ[ΑΙΩΝ] — „synagoga Hebrajczyków” (czyli Żydów; „Hebrajczycy” to wówczas po prostu synonim „Żydzi”). Liczne relacje opisują wykonanie liter jako „prymitywne” i „nierówne” — to nie staranna, reprezentacyjna inskrypcja publiczna, lecz skromny, funkcjonalny szyld.
Napis opublikował naukowo Benjamin Powell w artykule Greek Inscriptions from Corinth („American Journal of Archaeology” 7, 1903), a w standardowym katalogu inskrypcji korynckich — B. D. Meritt, Corinth VIII.1: Greek Inscriptions 1896–1927 (Cambridge, Massachusetts 1931) — figuruje pod numerem 111. Kamień od dawna eksponowany jest na terenie stanowiska w Koryncie, w budynku wejściowym obok muzeum.
Z Koryntu pochodzi też drugi, osobny zabytek łączony z tym samym środowiskiem: fragment głowicy kolumny (kapitel) ozdobiony reliefami trzech menor, obok gałązek palmowych (lulaw) i cytrusa (etrog) — typowych motywów żydowskich. To nie ten sam kamień co inskrypcja, lecz odrębny element, znaleziony osobno i przechowywany w tym samym zespole muzealnym. Połączenie tych dwóch znalezisk sprawia, że mówi się o „śladach synagogi”, choć sama budowla nigdy nie została odkopana.
Powiązanie z Pismem
Dzieje Apostolskie umieszczają w Koryncie kilkanaście miesięcy działalności Pawła podczas jego drugiej podróży misyjnej. Autor Dziejów relacjonuje to spotkanie z ogromną konkretnością geograficzną i osobową — z imionami realnych mieszkańców miasta:
„Potem Paweł opuścił Ateny i przybył do Koryntu. Spotkał tam pewnego Żyda, imieniem Akwila, rodem z Pontu, który niedawno przybył z Italii razem ze swoją żoną Pryscyllą (ponieważ Klaudiusz zarządził, żeby wszyscy Żydzi opuścili Rzym), i poszedł do nich; A ponieważ znał to samo rzemiosło, zamieszkał u nich i pracował. Zajmowali się bowiem wyrobem namiotów. W każdy szabat rozprawiał w synagodze i przekonywał i Żydów, i Greków.” (Dz 18,1–4 UBG)
Dalej tekst opisuje, jak po sprzeciwie części słuchaczy Paweł przeniósł nauczanie do sąsiedniego domu, a przełożony samej synagogi przyjął wiarę:
„Odszedł stamtąd i wszedł do domu pewnego człowieka, imieniem Justus, który czcił Boga, a którego dom przylegał do synagogi. A przełożony synagogi, Kryspus, uwierzył w Pana wraz z całym swoim domem. Także wielu Koryntian, którzy słuchali, uwierzyło i zostało ochrzczonych.” (Dz 18,7–8 UBG)
Dla ówczesnych Żydów w miastach greckich i rzymskich synagoga (gr. synagoge, dosłownie „zgromadzenie”) była zwykle zwyczajnym budynkiem lub salą zebrań, a nie monumentalną świątynią — dlatego archeolodzy nie zawsze łatwo odróżniają jej pozostałości od zwykłego domu, jeśli brak jednoznacznego napisu lub symboliki. Z tego powodu kamień z napisem „synagoga Hebrajczyków” od razu wzbudził zainteresowanie badaczy Nowego Testamentu: to potencjalny ślad instytucji wspomnianej w Dziejach Apostolskich.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne (konsensus):
- Blok wapienia z częściowym napisem [ΣΥΝΑ]ΓΩΓΗ ΕΒΡ[ΑΙΩΝ] jest autentycznym znaleziskiem z wykopalisk ASCSA w Koryncie z 1898 roku, znalezionym w rejonie Drogi Lechajońskiej.
- Napis rzeczywiście oznacza „synagoga Hebrajczyków/Żydów” i świadczy o obecności zorganizowanej społeczności żydowskiej w Koryncie w epoce rzymsko-bizantyjskiej.
- Dzieje Apostolskie 18 rzeczywiście umieszczają Pawła w synagodze korynckiej, z konkretnymi imionami (Akwila, Pryscylla, Kryspus, Sostenes) — niezależnie od losu tego kamienia.
- Żadna budowla, którą można by jednoznacznie zidentyfikować jako synagogę I wieku, nie została w Koryncie odkopana; sam napis nie był znaleziony in situ, czyli na swoim pierwotnym miejscu w ścianie budynku.
Dyskutowane (spór):
- Datowanie napisu. Większość opracowań (m.in. przewodniki archeologiczne i katalogi ASCSA) datuje literę i sposób wykonania napisu na okres późnorzymski lub wczesnobizantyjski — najczęściej podaje się IV–V wiek n.e., część źródeł zawęża to do „prawdopodobnie V wieku”. Oznaczałoby to, że kamień powstał trzy do czterech stuleci po wizycie Pawła i nie może być bezpośrednim świadectwem synagogi z Dz 18. Rozrzut dat wynika z tego, że jedynym kryterium jest styl liter (paleografia), a nie kontekst stratygraficzny — napis znaleziono luzem, nie przy pierwotnym murze.
- Czy to ta sama synagoga? Nawet zwolennicy wcześniejszego datowania zastrzegają, że nie wiadomo, czy napis oznacza tę samą wspólnotę i budynek, w którym nauczał Paweł, czy późniejszą synagogę zbudowaną w zupełnie innym miejscu miasta — być może wiele pokoleń później, dla innej fali żydowskich osadników.
- Jakość wykonania. Niektórzy komentatorzy (np. autorzy bloga poświęconego epigrafice korynckiej) zwracają uwagę, że litery są wyjątkowo niestarannie i nierówno wykute jak na oficjalny napis instytucjonalny, i traktują to jako dodatkowy argument za tym, by nie budować na tym kamieniu zbyt daleko idących wniosków o wyglądzie czy randze budynku.
- Powiązanie z kapitelem z menorami. Fragment kolumny z reliefami menor bywa łączony z tym samym środowiskiem żydowskim, ale nie ma dowodu, że pochodzi z tej samej budowli co napis — to dwa niezależne znaleziska, połączone jedynie prawdopodobnym wspólnym pochodzeniem, a nie wspólnym kontekstem wykopaliskowym.
Wypadkowa: napis jest solidnym świadectwem, że w Koryncie istniała synagoga żydowska — ale najpewniej w wiekach znacznie późniejszych niż czasy Pawła, nie zaś bezpośrednim „zdjęciem” budynku z Dziejów Apostolskich 18. Stąd status „mieszany”: znalezisko jest autentyczne i wartościowe, lecz jego związek z opisem z I wieku jest pośredni.
Znaczenie
Kamień z napisem „synagoga Hebrajczyków” nie jest fotografią synagogi Pawła — i uczciwość wymaga, by to jasno powiedzieć. Nie „dowodzi” on, że wydarzenia z Dz 18 miały miejsce dokładnie w tym budynku czy przy tej samej ulicy. Robi jednak coś innego, równie ważnego: potwierdza, że opisany w Dziejach Apostolskich model życia żydowskiej diaspory — zorganizowana wspólnota z własnym miejscem zgromadzeń, przełożonym synagogi, praktyką szabatu — nie jest literacką fikcją, lecz odpowiada realiom, jakie w Koryncie utrzymywały się przez stulecia, od czasów Pawła aż po późną starożytność.
Dla czytelnika, który opiera wiarę na samym Piśmie, wartość tego znaleziska leży właśnie w takiej trzeźwej ocenie: nie każdy kamień z napisem „synagoga” musi być tym samym kamieniem, o którym czytamy w Biblii, żeby miał znaczenie. Świadczy on o czymś szerszym — że miasto, ludzie i instytucje opisane w Dziejach Apostolskich istniały naprawdę, w konkretnym, możliwym do zwiedzenia miejscu, a wspólnota żydowska, wśród której Jeszua (Jezus) zyskał pierwszych korynckich naśladowców, przetrwała w tym mieście jeszcze długo po odejściu Pawła. To skromne, ale uczciwe świadectwo historii — i tak właśnie należy je czytać: bez naciągania faktów w żadną stronę.
Źródła
- B. Powell, „Greek Inscriptions from Corinth”, American Journal of Archaeology 7 (1903), s. 26–71 — pierwsza naukowa publikacja napisu.
- B. D. Meritt, Corinth VIII.1: Greek Inscriptions 1896–1927, American School of Classical Studies at Athens (Harvard University Press), Cambridge (Mass.) 1931 — standardowy katalog, w którym napis figuruje jako nr 111.
- Fant, C.E. i Reddish, M.G., A Guide to Biblical Sites in Greece and Turkey, Oxford University Press — opis inskrypcji i kapitelu z menorami, obecna lokalizacja w Koryncie.
- „Inscriptions in Corinth”, Philonica et Neotestamentica (przegląd epigrafiki korynckiej, w tym uwagi o niestarannym wykonaniu napisu): biblicalresources.wordpress.com.
- „Artifacts at biblical Corinth: Jewish Presence”, Leon Mauldin Blog (zdjęcia, opis obu zabytków żydowskich z Koryntu): leonmauldin.blog.
- „Corinth in History and Archaeology”, Apologetics Press (kontekst biblijny Dz 18, zestawienie z inskrypcją Erastusa): apologeticspress.org.
- „Synagogue Inscription”, Holy Land Photos (fotografia, datowanie, opis materiału): holylandphotos.org.
- American School of Classical Studies at Athens, „About the Excavations” / „Collections and Archives” — historia i zakres wykopalisk w Koryncie od 1896 roku: ascsa.edu.gr.
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dzieje Apostolskie 18,1–4.7–8.