Kawałek marmuru z jednym łacińskim słowem, znaleziony w 1898 roku wśród ruin starożytnego Koryntu, długo leżał w muzealnym magazynie jako drobny fragment większej inskrypcji. Dlaczego archiwiści i bibliści traktują go jednak jako jeden z bardziej namacalnych dowodów na to, że list apostoła Pawła do Koryntian powstał w konkretnym, dającym się zbadać mieście, a nie w oderwanej od rzeczywistości teologicznej próżni? Odpowiedź kryje się w jednym greckim słowie z 1 Koryntian 10,25 – i w tym, co archeolodzy znaleźli dosłownie kilkaset metrów od miejsca, gdzie Paweł prawdopodobnie głosił.
Czym jest to „odkrycie”
Macellum to łacińska nazwa typowego rzymskiego budynku targowego – zadaszonej hali z rzędem sklepików wokół dziedzińca, gdzie sprzedawano przede wszystkim mięso i ryby. W wielu miastach cesarstwa centralnym punktem hali była okrągła budowla (tholos) z basenem, służąca m.in. do przechowywania żywych ryb. Takie obiekty odnaleziono w Pompejach, Leptis Magna czy Efezie – były standardowym elementem urbanistyki rzymskiej, zwłaszcza w miastach o statusie kolonii.
Korynt uzyskał taki status w 44 r. p.n.e., gdy Juliusz Cezar odbudował miasto zniszczone przez Rzymian w 146 r. p.n.e. jako Colonia Laus Iulia Corinthiensis – osadę dla rzymskich weteranów i wyzwoleńców. Administracja i urzędy funkcjonowały tam po łacinie, mimo że mieszkańcy na co dzień posługiwali się głównie greką. W tym właśnie kontekście w 1898 roku, podczas wykopalisk Amerykańskiej Szkoły Studiów Klasycznych w Atenach, natrafiono na fragment kamiennego bloku z wyrytym w czwartej linijce słowem MACELLV[M].
Fragment ten jest częścią większej inskrypcji dedykacyjnej, złożonej z kilku bloków marmuru, którą epigraficy rekonstruowali przez dziesięciolecia: pierwsze fragmenty opublikował Allen B. West w tomie Corinth VIII.2: Latin Inscriptions 1896–1926 (1931, nr 124–125), a kolejny, uzupełniający kawałek dołączył John H. Kent w Corinth VIII.3: The Inscriptions 1926–1950 (1966, nr 321). Z zachowanego tekstu wynika, że budowę macellum – a według rekonstrukcji także targu rybnego (macellum piscarium) – ufundowała zamożna rodzina Korneliuszów (Kwintus Korneliusz Sekundus z krewnymi). Inskrypcje datuje się na ostatnie lata panowania Augusta lub na rządy Tyberiusza, czyli na pierwszą ćwierć I wieku n.e.
To właśnie ten napis w 1934 roku jako pierwszy powiązał z listem Pawła biblista Henry J. Cadbury w artykule „The Macellum of Corinth” (Journal of Biblical Literature 53/2). Temat rozwinął później David W. J. Gill w studium „The Meat-Market at Corinth (1 Corinthians 10:25)” (Tyndale Bulletin 43/2, 1992). Co ciekawe, sam fragment z napisem MACELLVM, sfotografowany jeszcze przez Cadbury’ego, przy kolejnych wizytach badaczy w muzeum w Koryncie okazywał się nieobecny na ekspozycji.
Powiązanie z Pismem
W 1 Koryntian 8–10 Paweł odpowiada na pytanie, które w mieście pełnym pogańskich świątyń było bardzo praktyczne: czy wolno jeść mięso, które wcześniej złożono w ofierze bożkom? W starożytnym świecie ofiara ze zwierzęcia rzadko kończyła się na ołtarzu – zazwyczaj tylko niewielka część (np. kości udowe) była spalana dla bóstwa, część otrzymywali kapłani jako wynagrodzenie, a nadwyżkę, często znaczną, sprzedawano zwyczajnie na targu mięsnym, czyli właśnie w macellum. Dla przeciętnego mieszkańca Koryntu kupującego wieczorem kotlet nie było więc żadnej gwarancji, że zwierzę nie pochodziło wcześniej z dziedzińca świątynnego – a jednocześnie nie było też sposobu, by się tego dowiedzieć bez zadawania niewygodnych pytań sprzedawcy.
Odpowiedź Pawła w tej sprawie brzmi zaskakująco pragmatycznie: „Wszystko, co sprzedają w jatkach, jedzcie, o nic nie pytając ze względu na sumienie. Pańska bowiem jest ziemia i wszystko, co ją napełnia” (1 Kor 10,25-26 UBG). Greckie słowo przetłumaczone tu jako „jatki” to makellon – dosłowna transkrypcja łacińskiego macellum. W całym Nowym Testamencie pojawia się ono dokładnie ten jeden raz, co samo w sobie jest znaczące: Paweł sięga po lokalny, rzymski termin administracyjno-handlowy, który jego czytelnicy w Koryncie znali z własnej ulicy, a nie po jakieś ogólne, biblijne określenie targu.
Warto dodać, że parę wersetów wcześniej Paweł zastrzega, iż samo mięso nie ma mocy duchowej – „bożek na świecie jest niczym i (…) nie ma żadnego innego Boga oprócz jednego” (1 Kor 8,4 UBG) – ale ostrzega przed świadomym udziałem w kulcie: „to, co poganie ofiarują, demonom ofiarują, a nie Bogu. A nie chciałbym, żebyście mieli społeczność z demonami” (1 Kor 10,20 UBG). Rozróżnienie jest precyzyjne: kupno mięsa w makellon to zwykła czynność handlowa, wolna od skrupułów; świadome uczestnictwo w uczcie kultowej w świątyni to już co innego. Całość zamyka zasada uniwersalna: „Tak więc czy jecie, czy pijecie, czy cokolwiek innego robicie, wszystko róbcie ku chwale Boga” (1 Kor 10,31 UBG).
Co pewne, a co dyskutowane
- Pewne: w Koryncie rzeczywiście znaleziono fragment łacińskiej inskrypcji z napisem MACELLVM, katalogowany naukowo (Corinth VIII.2 nr 124-125; Corinth VIII.3 nr 321) i datowany na czasy Augusta/Tyberiusza – a więc na okres poprzedzający pobyt Pawła w mieście (ok. 50-52 r. n.e., druga podróż misyjna).
- Pewne: greckie makellon użyte w 1 Kor 10,25 jest tym samym słowem co łacińskie macellum z inskrypcji – to zapożyczenie językowe, nie przypadkowa zbieżność brzmienia. Jest to też jeden z zaledwie dwóch zapożyczonych z łaciny terminów w listach Pawła (drugi to praitorion/pretorium w Flp 1,13), co samo w sobie odzwierciedla rzymsko-kolonialny charakter otoczenia, w którym apostoł pisał.
- Dyskutowane: dokładna lokalizacja budynku macellum wśród odkopanych ruin Koryntu nie jest jednoznacznie ustalona. Belgijski archeolog F. J. de Waele wiązał go z terenem przy Drodze Lechajskiej, w okolicy peribolosu świątyni Apollona; inni badacze łączyli go raczej z tzw. Rynkiem Północnym, wzniesionym na północnym stoku Wzgórza Świątynnego w pierwszej ćwierci I wieku n.e. Żadna z tych identyfikacji nie opiera się na odnalezieniu napisu „in situ” wewnątrz konkretnego budynku – inskrypcja to luźny blok, przeniesiony lub wtórnie wykorzystany, dlatego Gill i inni epigraficy traktują wskazanie budowli jako hipotezę roboczą, nie fakt ostatecznie potwierdzony.
- Dyskutowane: pełny tekst inskrypcji, w tym fragment sugerujący istnienie towarzyszącego targu rybnego („macellum (…) et piscario”), jest rekonstrukcją łączącą kilka oddzielnie znalezionych kawałków marmuru na przestrzeni prawie 70 lat badań (1898-1966) – część odczytu opiera się więc na uzupełnieniach uczonych, nie na jednym w pełni zachowanym napisie.
Znaczenie
Znaczenie tego znaleziska nie polega na tym, że „udowadnia” ono cokolwiek teologicznego – Pismo nie potrzebuje takiego dowodu. Polega ono na czymś skromniejszym: pokazuje, że rada Pawła o jedzeniu mięsa z targu nie była abstrakcyjną dywagacją, lecz odpowiedzią na bardzo konkretny, codzienny dylemat mieszkańców rzymskiego miasta portowego, którego infrastrukturę handlową dziś można częściowo zobaczyć na własne oczy. Kamień z napisem MACELLVM i słowo makellon w liście to dwa niezależne ślady tej samej instytucji miejskiej – jeden materialny, drugi tekstowy – które się wzajemnie potwierdzają.
To zbieżność drobna, ale wymowna dla sposobu, w jaki pierwsi naśladowcy Jeszui (Jezusa) w Koryncie musieli godzić wiarę z życiem w mieście nasyconym pogańskim kultem: świątynia, targ i codzienny posiłek nie były od siebie oddzielone, a wspólnota musiała wypracować zasady, które nie izolowały jej od społeczeństwa, ale też nie prowadziły do kompromisu z bałwochwalstwem. Odkrycie przypomina też, że wiele „archeologicznych dowodów” na tło Nowego Testamentu to nie spektakularne posągi czy skarby, lecz strzępki administracyjnej łaciny – nudne dla laika, bezcenne dla filologa, bo pozwalają umiejscowić słowa apostoła w realnym mieście, z realnym rynkiem i realną datą budowy.
Źródła
- Henry J. Cadbury, „The Macellum of Corinth”, Journal of Biblical Literature 53/2 (1934), s. 134-141 – pierwsze naukowe powiązanie inskrypcji MACELLVM z 1 Kor 10,25.
- David W. J. Gill, „The Meat-Market at Corinth (1 Corinthians 10:25)”, Tyndale Bulletin 43/2 (1992) – omówienie archeologiczne i dyskusja nad lokalizacją budynku: tyndalebulletin.org.
- Allen B. West, Corinth VIII.2: Latin Inscriptions 1896-1926, Harvard University Press, 1931, nr 124-125 – pierwsza publikacja fragmentów inskrypcji.
- John H. Kent, Corinth VIII.3: The Inscriptions 1926-1950, American School of Classical Studies at Athens, 1966, nr 321 – uzupełniający fragment i pełniejsza rekonstrukcja tekstu.
- Ferrell Jenkins, „The Meat Market at Corinth”, blog fotograficzny z dokumentacją inskrypcji i historii jej odnalezienia (1898) oraz dalszych losów muzealnych: ferrelljenkins.blog.
- Bible Archaeology Report, „Footsteps: Three Things in Corinth Paul Likely Saw” – kontekst datowania Rynku Północnego i jego związku z inskrypcją: biblearchaeologyreport.com.
- Wikipedia, hasło „Macellum” – ogólny opis rzymskich hal targowych, ich architektury i funkcji: en.wikipedia.org/wiki/Macellum.
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 1 Kor 8,4-6; 1 Kor 10,19-20.25-31.