Inskrypcja „bogobojnych” w teatrze Miletu

Na kamiennych ławach greckiego teatru w Milecie, w zachodniej Turcji, do dziś można odczytać wyryty w kamieniu napis rezerwujący miejsce dla pewnej grupy widzów. To nie przypadkowe graffiti, lecz oficjalne oznaczenie sektora — coś w rodzaju antycznej tabliczki „miejsca zarezerwowane”. Kim byli ludzie, dla których w pogańskim mieście portowym wydzielono cały rząd siedzeń w miejskim teatrze, i czy mają coś wspólnego z „bojącymi się Boga”, o których czytamy w Dziejach Apostolskich?

Czym jest to „odkrycie”

Milet (gr. Míletos) był jednym z największych miast greckiej Jonii, położonym u ujścia rzeki Meander, w dzisiejszej zachodniej Turcji. W okresie rzymskim miasto szczyciło się jednym z większych teatrów Azji Mniejszej — budowlą mieszczącą kilkanaście tysięcy widzów, wielokrotnie przebudowywaną od czasów hellenistycznych po późny okres rzymski. Ruiny odsłoniły niemieckie wykopaliska prowadzone od 1899 roku pod kierunkiem Theodora Wieganda, a ich wyniki publikowano w wieloczęściowej serii „Milet – Ergebnisse der Ausgrabungen und Untersuchungen”.

Na jednym z kamiennych siedzeń, w piątym rzędzie od dołu, wyryto grecki napis: τόπος Ειουδέων τῶν καὶ Θεοσεβίον (w transliteracji: topos Eioudeon ton kai Theosebion), tłumaczony zwykle jako „miejsce Żydów, zwanych też bogobojnymi (theosebeis)”. Napis ma nieco ponad metr długości, a litery mierzą po kilka centymetrów wysokości. W starszym katalogu epigraficznym Jean-Baptiste’a Freya figuruje jako CIJ 748, w nowszym opracowaniu Waltera Amelinga („Inscriptiones Judaicae Orientis”, tom II) jako IJO II 37.

To nie jedyny żydowski ślad w tym teatrze — zachował się też fragment wskazujący, że część miejscowej społeczności żydowskiej wiązano z „Błękitnymi” (Ouenetoi), jedną z drużyn kibicujących na wyścigach rydwanów — co samo w sobie jest ciekawym świadectwem uczestnictwa Żydów w życiu publicznym miasta. Rezerwowanie sektorów teatru dla konkretnych grup — cechów rzemieślniczych, stowarzyszeń zawodowych, kolonii przybyszów z innych miast — było w teatrach Azji Mniejszej praktyką dobrze poświadczoną; napis z Miletu wpisuje się w ten sam, znany skądinąd zwyczaj, tyle że dotyczy społeczności żydowskiej.

Powiązanie z Pismem

Milet pojawia się w Nowym Testamencie jako miejsce jednego z najbardziej wzruszających pożegnań opisanych w Dziejach Apostolskich. Wracając z trzeciej podróży misyjnej do Jerozolimy, Paweł nie zatrzymał się w samym Efezie, lecz wezwał do siebie tamtejszych starszych kościoła właśnie do Miletu: „Z Miletu posłał do Efezu, wzywając do siebie starszych kościoła.” (Dz 20,17 UBG). Po mowie pożegnalnej „ukląkł i modlił się z nimi wszystkimi.” (Dz 20,36 UBG), a gdy skończył, „wszyscy wybuchnęli wielkim płaczem i rzucając się Pawłowi na szyję, całowali go;” (Dz 20,37 UBG) — świadomi, że jak sam zapowiedział, „już więcej nie zobaczą jego twarzy” (Dz 20,38 UBG).

Napis z teatru nie ma bezpośredniego związku z tą konkretną sceną — dzieli je zapewne co najmniej sto lat, może więcej — ale ilustruje słownictwo, jakim Dzieje Apostolskie opisują pogańskich sympatyków judaizmu. Greckie theosebeis („bogobojni”, „czciciele Boga”) odpowiada określeniom używanym przez Łukasza: phoboumenoi ton theon i sebomenoi ton theon. Tak właśnie opisany jest setnik Korneliusz: „Pobożny i bojący się Boga wraz z całym swoim domem.” (Dz 10,2 UBG); tak zwraca się Paweł do słuchaczy w synagodze w Antiochii Pizydyjskiej: „Mężowie Izraelici i wy, którzy boicie się Boga, słuchajcie.” (Dz 13,16 UBG) oraz „synowie rodu Abrahama i ci z was, którzy boją się Boga” (Dz 13,26 UBG). Podobnie określona jest Lidia z Tiatyry: „Przysłuchiwała się temu też pewna bogobojna kobieta, imieniem Lidia” (Dz 16,14 UBG). Napis z Miletu pokazuje, że taka kategoria ludzi nie była literacką inwencją Łukasza, lecz realnym, używanym w życiu publicznym określeniem.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: sam napis istnieje, jest udokumentowany fotograficznie i epigraficznie, wykuty w kamiennym siedzeniu teatru w Milecie, w piątym rzędzie od dołu. Odczyt greckich liter nie budzi sporów. Miasto i teatr są dobrze zbadane archeologicznie od przełomu XIX i XX wieku. Obecność zorganizowanej społeczności żydowskiej w Milecie jest potwierdzona niezależnie już w I w. p.n.e. — Józef Flawiusz przytacza rzymski dekret prokonsula Publiusza Serwiliusza Galby, nakazujący władzom Miletu zaprzestania utrudniania Żydom przestrzegania szabatu i praktyk religijnych (Dawne dzieje Izraela XIV, 244-246).
• Dyskutowane — datowanie: badacze umieszczają napis różnie w przedziale od II do III wieku n.e.; część źródeł mówi ogólnie o „II wieku”, inne precyzują na „przełom II i III wieku”. Sam napis nie zawiera elementów pozwalających na datowanie bezwzględne (np. imienia panującego cesarza) — datowanie opiera się głównie na formach liter, co z natury daje wynik przybliżony.
• Dyskutowane — sens gramatyczny: fraza „τῶν καὶ” dopuszcza co najmniej dwa odczyty. Według pierwszego mowa jest o jednej grupie — Żydach, określanych też mianem „bogobojnych” (słowo to funkcjonowałoby wtedy jako pobożnościowy epitet samych Żydów, tak czytał napis m.in. Adolf Deissmann). Według drugiego mowa o dwóch grupach: Żydach oraz osobnej kategorii nie-Żydów sympatyzujących z judaizmem, bez pełnego przejścia na judaizm. Zwolennicy drugiego odczytu odwołują się do inskrypcji z Afrodyzjady, opublikowanej w 1987 r. przez Joyce Reynolds i Roberta Tannenbauma, gdzie „theosebeis” figurują w osobnym wykazie obok Żydów i prozelitów.
• Dyskutowane — czy „bogobojni” to w ogóle odrębna kategoria społeczna: w latach 80. XX wieku badacz A. Thomas Kraabel kwestionował, czy „bogobojni” byli rozpoznawalną grupą społeczną, czy raczej konstrukcją literacką samego Łukasza. Odkrycie w Afrodyzjadzie zostało przez większość badaczy (m.in. Irinę Lewinską w jej analizie z 1990 r.) uznane za mocny argument przeciw tej tezie. Dyskusja jednak nie wygasła — później m.in. Ross S. Kraemer argumentowała, że „bogobojni” nie byli sztywną, jednolitą kategorią, lecz określeniem stosowanym niejednolicie w różnych miejscach i czasach, co wywołało odpowiedzi innych badaczy broniących tradycyjnego rozumienia. Ze względu na ten nierozstrzygnięty spór temat kwalifikujemy jako mieszany: fakt materialny (napis) jest pewny, jego interpretacja socjologiczna — nie.

Znaczenie

Napis z Miletu nie ilustruje żadnego konkretnego wydarzenia biblijnego — nie ma dowodów, że Paweł czy ktokolwiek z jego towarzyszy widział ten teatr od środka, ani że w ogóle wiedział o jego istnieniu (napis prawdopodobnie powstał później niż wizyta z Dziejów 20). Jego wartość jest innego rodzaju: potwierdza, że świat społeczny, w którym rozgrywają się Dzieje Apostolskie, nie jest literacką fikcją. Wspólnoty żydowskie w miastach Azji Mniejszej naprawdę miały rozpoznawalny status publiczny — na tyle wyraźny, że zasługiwały na osobny sektor w teatrze, a czasem (jak sugeruje napis o „Błękitnych”) uczestniczyły też w innych formach życia miejskiego, jak kibicowanie drużynom wyścigów rydwanów. Wokół tych wspólnot funkcjonowała ponadto grupa nie-Żydów sympatyzujących z judaizmem na tyle wyraźnie, że epigraficzna terminologia epoki miała dla nich osobne określenie.

To ważny kontekst lektury Dziejów Apostolskich: kiedy Łukasz pisze o „bogobojnych” słuchających Pawła w synagogach Azji Mniejszej, opisuje zjawisko poświadczone niezależnie od tekstu biblijnego — realną grupę funkcjonującą na granicy między judaizmem a religijnością pogańską, z której (jak w przypadku Korneliusza czy Lidii) rekrutowali się pierwsi nie-żydowscy chrześcijanie. Napis niczego teologicznie nie „dowodzi”, ale pokazuje, że tło społeczne, na którym Łukasz osadza swoją narrację, odpowiada rzeczywistości poświadczonej niezależnie przez epigrafikę i historię Azji Mniejszej.

Źródła

• Leon Mauldin, „Jewish Inscription at Miletus Theater” — opis napisu, wymiary, lokalizacja w teatrze, fotografie: leonmauldin.blog
• „God Fearers in the Synagogue and Early Church — Evidence from Miletus”, HolyLandPhotos’ Blog — tekst grecki napisu i warianty interpretacyjne: holylandphotos.wordpress.com
• „God-fearer”, Wikipedia (EN) — przegląd kategorii „bogobojnych” i lista analogicznych inskrypcji z Azji Mniejszej: en.wikipedia.org/wiki/God-fearer
• „Milet Balat Theater”, JGuide Europe — informacja o drugim napisie („Błękitni Żydzi”) i datowanie na II-III w. n.e.: jguideeurope.org
• Irina A. Levinskaya, „The Inscription from Aphrodisias and the Problem of God-Fearers”, Tyndale Bulletin 41.2 (1990), s. 312-318 — katalog CIJ 748, spór o status „bogobojnych” jako kategorii socjologicznej (Kraabel, Reynolds i Tannenbaum, Wilcox, Kirsopp Lake): tyndalebulletin.org (PDF)
• „God-Fearers, the Sabbath, and the Book of Acts”, The Sabbath Sentinel — datowanie napisu, powiązania z Dziejami Apostolskimi: sabbathsentinel.org
• Flavius Josephus, „Dawne dzieje Izraela”, ks. XIV, 244-246 (przekład ang.): attalus.org
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 10,2; 13,16.26; 16,14; 20,17.36-38.