Kilkanaście kilometrów od olśniewających tarasów Hierapolis i efektownych ruin Laodycei leży wzgórze, obok którego większość turystów przejeżdża bez zatrzymania. Nie ma tam kolumn ani odsłoniętych ulic — jest tylko porośnięty trawą, erodujący kopiec ziemi. A jednak to właśnie tam, w dolinie rzeki Lykos, stało miasto, do którego apostoł Paweł napisał jeden ze swoich listów. Dlaczego po niemal dwóch tysiącleciach nikt nie włożył łopaty w serce Kolosów — i co dziś właściwie wiadomo o mieście znanym głównie z kart Nowego Testamentu?
Czym jest to „odkrycie”
Starożytne Kolosy leżały w Frygii, w zachodniej Azji Mniejszej, u podnóża góry Kadmos (dziś Honaz Dağı), nad rzeką Lykos — dopływem Meandra. Miasto sąsiadowało z Laodyceą (ok. 15 km) i Hierapolis, tworząc z nimi tzw. trójkąt miast doliny Lykos, trzykrotnie wymieniany w Nowym Testamencie. Dziś pozostałości Kolosów to owalny, erodowany tell (kopiec osadniczy, po turecku höyük) o wysokości ok. 30 metrów i powierzchni niespełna 9 hektarów, ok. 3 km na północ od współczesnego Honaz.
W starożytności Kolosy bywały miastem znaczącym: Herodot, opisując przemarsz wojsk Kserksesa w 481 r. p.n.e., nazwał je „wielkim miastem Frygii”, a Ksenofont w Anabazie (401 r. p.n.e.) — miastem „ludnym, zamożnym i wielkim”, słynącym z hodowli owiec i barwnika wełny colossinus. Gdy jednak ok. połowy III w. p.n.e. założono pobliską Laodyceę i przesunięto w jej stronę główny szlak handlowy, Kolosy znalazły się w cieniu sąsiadów — Strabon wspomina już tylko o „małym miasteczku” (polisma). Lokalizację potwierdzono stosunkowo późno: w 1833 r. kapelan Francis Arundell zauważył okoliczne ruiny, lecz bez inskrypcji nie mógł ich zidentyfikować; dokonał tego w 1835–36 r. podróżnik William J. Hamilton, oddzielając stanowisko od pobliskiego Chonai (dziś Honaz). Późniejsze inskrypcje znalezione na miejscu, dokumentowane m.in. przez Alana Cadwalladera (Australian Catholic University), ostatecznie usunęły wątpliwości co do identyfikacji.
Mimo to samo wzgórze przez blisko dwa stulecia było badane wyłącznie z powierzchni, nigdy wykopaliskowo. Krótkie wizyty badaczy (Calder 1933, Mellaart lata 50., Parman koniec lat 90., badanie ceramiki Duman i Konakçı 2005) dały dane fragmentaryczne. Systematyczne badania Cadwalladera (do ok. 2013 r.) skatalogowały ok. 30 inskrypcji, ponad 150 monet i ciągłą sekwencję ceramiki od chalkolitu po okres bizantyński, a geofizyka wskazała pod stokiem kopca możliwe pozostałości teatru (stąd luźne szacunki populacji na 25–30 tys.). Kolosy uchodzą za jedno z ostatnich dużych, nietkniętych stanowisk zachodniej Anatolii.
Próby uzyskania pozwolenia na wykopaliska ciągnęły się latami. Przełom nastąpił w 2021 r., gdy turecki resort kultury przyznał zgodę zespołowi dr. Barışa Yenera z Uniwersytetu Pamukkale. Po kolejnych sezonach badań powierzchniowych, w 2025 r. ruszyły pierwsze w historii prawdziwe wykopaliska — objęły jednak nie sam kopiec miejski, lecz nekropolię na trawertynie na północ od tellu: odsłonięto ok. 60 z 65 rozpoznanych grobów typu „wannowego”, wykutych w skale, z naczyniami szklanymi i ceramicznymi, lampkami oliwnymi, monetami, amuletami i sandałami, datowanych na schyłek okresu hellenistycznego i wczesny rzymski — sprzed ok. 2200 lat. Kierownik wykopalisk uznał znalezisko za być może największą tego typu nekropolię w Anatolii. To ważne rozróżnienie: nekropolia leży poza granicami miasta, a serce dawnych Kolosów — ulice, domy, miejsce zebrań adresowanej przez Pawła wspólnoty — wciąż pozostaje pod ziemią, nietknięte. Yener zapowiedział, że kolejne sezony obejmą centrum miasta oraz warstwy późnoantyczne i bizantyńskie; na razie jednak sam tell wciąż czeka na pierwsze cięcie łopaty.
Powiązanie z Pismem
Kolosy pojawiają się w Nowym Testamencie jako adresat Listu do Kolosan, napisanego przez Pawła (razem z Tymoteuszem): „Do świętych i wiernych braci w Chrystusie Jezusie, którzy są w Kolosach. Łaska wam i pokój od Boga, naszego Ojca, i od Pana Jezusa Chrystusa” (Kol 1,2 UBG). Paweł najwyraźniej nigdy osobiście nie odwiedził tego miasta: „Chcę bowiem, abyście wiedzieli, jak wielką walkę toczę o was, o tych, którzy są w Laodycei, i o tych wszystkich, którzy nie widzieli mego oblicza w ciele” (Kol 2,1 UBG).
Kościół w Kolosach powstał najprawdopodobniej w czasie długiego pobytu Pawła w Efezie (Dz 19), skąd — jak zaznacza Łukasz — słowo dotarło do „całej Azji” za pośrednictwem współpracowników apostoła. Tym pośrednikiem był Epafras, mieszkaniec Kolosów, nazwany „umiłowanym współsługą”: „Jak też nauczyliście się od naszego umiłowanego współsługi Epafrasa, który jest wiernym sługą Chrystusa dla was” (Kol 1,7 UBG). Miał on zabiegać także o sąsiednie miasta: „Wydaję mu bowiem świadectwo, że gorliwie troszczy się o was i o tych, którzy są w Laodycei i Hierapolis” (Kol 4,13 UBG) — co koresponduje z obrazem trzech blisko powiązanych miast tej samej doliny.
List wspomina też Onezyma — zbiegłego niewolnika, którego Paweł odsyła do jego pana, Filemona: „Wraz z Onezymem, wiernym i umiłowanym bratem, który pochodzi spośród was” (Kol 4,9 UBG). Ponieważ Onezym „pochodzi spośród” Kolosan, tradycja umiejscawia tam też Filemona i wspominanego w obu listach Archipa (Kol 4,17; Flm 1,2). List ostrzega ponadto przed miejscową „herezją” łączącą żydowskie przepisy o pokarmach i świętach z czcią aniołów (Kol 2,16.18) — obrazem religijnie mieszanej społeczności doliny Lykos.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest umiejscowienie Kolosów — potwierdzają je źródła klasyczne (Herodot, Ksenofont, Strabon), inskrypcje odkryte na miejscu i nieprzerwana sekwencja ceramiczna od chalkolitu po okres bizantyński. Pewne jest też, że sezon 2025 to pierwsze formalne wykopaliska na stanowisku — po niemal dwustu latach samych badań powierzchniowych — i że dotychczas objęły one nekropolię, nie sam kopiec miejski.
Dyskutowany pozostaje przebieg upadku miasta. Popularne opracowania powtarzają, że Kolosy zniszczyło razem z Laodyceą i Hierapolis trzęsienie ziemi ok. 60 r. n.e. i — w przeciwieństwie do Laodycei, która odbudowała się bez pomocy Rzymu — już się nie podniosły. Tymczasem współczesny historyk Tacyt (Roczniki 14,27) wspomina w tym kontekście wyłącznie Laodyceę; dopiero późniejsi kronikarze — Euzebiusz (IV w.) i Orozjusz (V w.) — rozszerzyli relację na wszystkie trzy miasta doliny. Historycy spierają się więc, czy Kolosy ucierpiały porównywalnie z sąsiadami — zachowana inskrypcja o remoncie łaźni sugeruje odbudowę jeszcze na przełomie I i II w. n.e. Dyskusyjna jest też data trzęsienia (60 albo 64 r.).
Spór dotyczy również autorstwa Listu do Kolosan. Tradycyjne stanowisko przyjmuje autorstwo Pawła, piszącego z rzymskiego aresztu ok. 60–62 r. n.e. Część biblistów krytycznych, powołując się na różnice stylu względem listów bezspornie Pawłowych, zalicza go do listów deuteropawłowych, spisanych przez ucznia w imieniu apostoła — spór ten nie rozstrzygnie się dzięki archeologii tellu. Niepewna pozostaje też natura „herezji kolosalskiej”, rekonstruowanej z polemicznych aluzji Pawła: propozycje wahają się od żydowskiego mistycyzmu po kult anielski i wczesne wpływy gnostyckie. Ostrożności wymagają też szacunki populacji miasta — to ekstrapolacje z wielkości teatru, nie liczby zweryfikowane wykopaliskami.
Znaczenie
Kolosy pozostają rzadkim przypadkiem miasta z kart Nowego Testamentu, którego centrum osadnicze nigdy nie naruszyła nowożytna zabudowa, kamieniołom ani niekontrolowane wykopaliska. Pod powierzchnią kopca może więc wciąż zalegać nienaruszony zapis warstw z okresu, w którym powstawał list adresowany do tamtejszego zboru — dlatego pierwsze prawdziwe wykopaliska, choć ograniczone do nekropolii, wzbudziły takie zainteresowanie badaczy.
Same groby z 2025 r., choć leżą poza miastem, są wymowne: typowe dla regionu wyposażenie grobowe sytuuje mieszkańców Kolosów w zwyczajnym krajobrazie kulturowym hellenistyczno-rzymskiej Azji Mniejszej, nie w odizolowanym zaścianku — tak jak sugeruje list Pawła. Archeologia nie „dowodzi” tu treści teologicznych listu, potwierdza natomiast realność miejsca, w którym je odczytano po raz pierwszy. Zapowiadane kolejne sezony, mające sięgnąć centrum miasta, dają szansę, że wkrótce odsłonięte zostaną fragmenty samych Kolosów sprzed dwóch tysięcy lat. Do tego czasu miasto zachowuje status wyjątkowy: znane z imienia, a zarazem wciąż dosłownie „niewidzialne”.
Źródła
- Wikipedia (en), „Colossae” — lokalizacja, wymiary tellu, historia badań.
- Biblical Archaeology Society, „Colossae: A Biblical City of the Classical World” — badania powierzchniowe, Cadwallader.
- Biblical Archaeology Society, „Where Is Biblical Colossae?” — brak wizyty Pawła, Archip.
- Türkiye Today (10.2025) — odkrycie nekropolii, B. Yener.
- Arkeonews, „Colossae Ancient City Excavation Works Begin” — pozwolenie z 2021 r.
- Atlas Anatolia, „Colossae” — wymiary tellu, geofizyka 2013 r.
- Ferrell’s Travel Blog (08.2025) — relacja ze stanowiska.
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Kol 1,2.7; Kol 2,1; Kol 4,9.13.