Jedno zdanie w Dziejach Apostolskich — Akwila i Pryscylla musieli opuścić Rzym, „ponieważ Klaudiusz zarządził, żeby wszyscy Żydzi opuścili Rzym” — otwiera drzwi do jednego z bardziej zagadkowych epizodów wczesnego chrześcijaństwa. Rzymscy historycy piszący o tym samym cesarzu podają sprzeczne wersje: raz mowa o pełnym wypędzeniu społeczności żydowskiej, raz jedynie o zakazie zgromadzeń. Czy Łukasz opisuje to samo wydarzenie, co Swetoniusz? A ilekroć pojawia się tajemniczy „Chrestus”, który miał podburzać Żydów do rozruchów — czy to zniekształcone imię Chrystusa, czy zupełnie inna, nieznana dziś postać? Poniżej porządkujemy źródła i pokazujemy, gdzie kończy się pewność, a zaczyna spór uczonych.
Czym jest to „odkrycie”
To nie jest inskrypcja wykuta w kamieniu ani przedmiot wydobyty z ziemi, lecz zbieg trzech niezależnych, starożytnych relacji pisanych — plus wzmianka biblijna — o tym samym cesarzu i podobnym posunięciu wobec rzymskich Żydów w połowie I wieku n.e. Właśnie ta zbieżność (i towarzyszące jej rozbieżności) czyni sprawę interesującą dla historyków Biblii.
- Swetoniusz, rzymski biograf, w „Żywotach cezarów” (ok. 121 r. n.e.) pisze wprost: „Iudaeos impulsore Chresto assidue tumultuantis Roma expulit” — „Ponieważ Żydzi ustawicznie wywoływali rozruchy podburzani przez Chrestusa, wypędził ich z Rzymu” (Klaudiusz 25,4). Zdanie jest lakoniczne, wplecione wśród innych posunięć administracyjnych cesarza, bez podania daty.
- Kasjusz Dion, grecki historyk (ok. 200–229 r. n.e.), w „Historii rzymskiej” (60,6,6–7) opisuje wydarzenie z 41 r. n.e. inaczej: Żydzi „ponownie tak się rozmnożyli, że trudno byłoby bez zamieszek wygnać ich z miasta”, więc cesarz nie wypędził ich, lecz zakazał zgromadzeń.
- Paulus Orozjusz, chrześcijański historyk z V wieku, w „Historiach przeciw poganom” (7,6,15–16) datuje wypędzenie na „dziewiąty rok” rządów Klaudiusza, czyli 49 r. n.e., powołując się na Józefa Flawiusza. Problem: w zachowanych pismach Józefa nie ma takiego fragmentu — Orozjusz cytuje źródło, którego dziś po prostu nie ma.
- Dzieje Apostolskie 18,2 potwierdzają istnienie zarządzenia z perspektywy jego skutków — małżeństwa zmuszonego do ucieczki z Italii do Koryntu.
Dochodzi do tego poszlaka pośrednia: rzymskie katakumby żydowskie (Monteverde, Vigna Randanini, Villa Torlonia) zachowały inskrypcje wspominające kilkanaście synagog w mieście, noszących imiona patronów (Augustezjanie, Agrypezjanie, Herodianie). Nawet jeśli część napisów pochodzi z późniejszych stuleci, potwierdzają obraz dużej społeczności żydowskiej — dokładnie takiej, jaką opisuje Kasjusz Dion, tłumacząc, dlaczego pełne wypędzenie groziło zamieszkami.
Powiązanie z Pismem
Kontekst biblijny to przybycie Pawła do Koryntu w trakcie drugiej podróży misyjnej. Łukasz zapisuje: „Spotkał tam pewnego Żyda, imieniem Akwila, rodem z Pontu, który niedawno przybył z Italii razem ze swoją żoną Pryscyllą (ponieważ Klaudiusz zarządził, żeby wszyscy Żydzi opuścili Rzym), i poszedł do nich” (Dz 18,2 UBG). Para trudniła się tym samym rzemiosłem co Paweł — wyrobem namiotów — dzięki czemu apostoł zamieszkał i pracował razem z nimi, a w każdy szabat rozprawiał w synagodze, przekonując „i Żydów, i Greków” (por. Dz 18,3–4).
Dalsza część rozdziału daje mocną kotwicę chronologiczną: „A gdy Gallio był prokonsulem w Achai, Żydzi jednomyślnie powstali przeciw Pawłowi i przyprowadzili go przed sąd” (Dz 18,12 UBG). Inskrypcja z Delf, wspominająca Galliona jako prokonsula, pozwala datować jego urzędowanie na ok. 51–52 r. n.e. — a to z kolei umieszcza pobyt Pawła w Koryncie krótko po tym, jak Akwila i Pryscylla „niedawno” dotarli tam z Italii. Wypędzenie sprzed kilku lat (ok. 49 r., zgodnie z Orozjuszem) pasuje więc do wewnętrznej chronologii Dziejów.
Historia tej pary ma jeszcze jeden akt. Edykt Klaudiusza wygasł najpóźniej wraz ze śmiercią cesarza w 54 r. n.e., a Żydzi (w tym chrześcijanie pochodzenia żydowskiego) zaczęli wracać do Rzymu. Kilka lat później Paweł, pisząc List do Rzymian, przesyła pozdrowienia: „Pozdrówcie Pryscyllę i Akwilę, moich pomocników w Jezusie Chrystusie; Którzy za moje życie nadstawiali swojego własnego karku” (Rz 16,3–4 UBG) — małżeństwo prowadzi już zbór domowy z powrotem w stolicy imperium. Cały łuk: wypędzenie, spotkanie w Koryncie, powrót do Rzymu, jest spójny z tym, co niezależnie od Biblii wiadomo o polityce Klaudiusza wobec Żydów.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest, że jakieś zarządzenie Klaudiusza dotyczące rzymskich Żydów rzeczywiście istniało — potwierdzają to niezależnie od siebie Swetoniusz, Kasjusz Dion (choć w łagodniejszej formie) i Dzieje Apostolskie. Pewne jest też, że chronologia Pawłowego pobytu w Koryncie (zakotwiczona inskrypcją z Delf wskazującą na urzędowanie Galliona) nie stoi w sprzeczności z datowaniem edyktu na koniec lat 40. n.e.
Dyskutowane pozostaje jednak sporo szczegółów:
- Dokładna data. Datowanie na 49 r. n.e. opiera się właściwie wyłącznie na Orozjuszu, a jego powołanie na Józefa Flawiusza budzi nieufność — H. Dixon Slingerland twierdzi, że Orozjusz „zmyślił fragment Józefa, którego źródła nikt nie zdołał odnaleźć”, a Louis Feldman potwierdza brak takiego zdania w zachowanych rękopisach. E. Mary Smallwood dopuszcza łagodniejsze wytłumaczenie — pomyłkę źródeł. Realne okno czasowe to 41–początek lat 50.
- Czy Swetoniusz i Kasjusz Dion opisują to samo wydarzenie. Dion umieszcza swoją relację w 41 r. i mówi jedynie o zakazie zgromadzeń. Rainer Riesner proponuje rozwiązanie dwuetapowe: ograniczenie w 41 r., potem eskalacja do pełnego wypędzenia ok. 49 r. Slingerland uznaje obie relacje za opisy odrębnych incydentów.
- Tożsamość „Chrestusa”. Większość badaczy (Craig Keener, John P. Meier, Menahem Stern) uważa „Chresto” za zniekształconą pisownię „Christus” — echo sporów w synagogach wywołanych głoszeniem Jezusa jako Mesjasza. Mniejszościowy pogląd (Stephen Benko, Slingerland) traktuje Chrestusa jako realną, nieznaną skądinąd osobę o wówczas popularnym imieniu.
- Zakres wypędzenia. Sam Dion pisze, że pełne usunięcie groziło rozruchami z powodu liczby Żydów — stąd część historyków (np. Leonard Rutgers) podejrzewa, że chodziło raczej o wydalenie przywódców zamieszek niż całej społeczności.
- Tło Listu do Rzymian. Niektórzy egzegeci łączą powrót wypędzonych po 54 r. do zboru, który w ich nieobecności rozwinął się jako w większości pogański, z napięciami między „mocnymi” a „słabymi w wierze” z Rz 14–15. To atrakcyjna hipoteza, ale tekst Listu nie odwołuje się do edyktu wprost.
Znaczenie
Ten przypadek nie dostarcza fizycznego artefaktu do obejrzenia w muzeum, ale pokazuje coś równie ważnego: notatki historyczne Łukasza w Dziejach Apostolskich są zakotwiczone w realnych wydarzeniach politycznych imperium, poświadczonych niezależnie przez pogańskich historyków. To, że Swetoniusz, Kasjusz Dion i Orozjusz różnią się w szczegółach, nie osłabia tego wniosku — rozbieżności między równoległymi relacjami o tym samym wydarzeniu rzymskim są normą w starożytnej historiografii, nie wyjątkiem.
Epizod ukazuje też, jak blisko splecione były w oczach władz rzymskich wspólnota żydowska i pierwsi wyznawcy Jeszui (Jezusa) — Rzymianie jeszcze nie odróżniali wyraźnie chrześcijan od Żydów jako odrębnej grupy religijnej; zarówno Swetoniusz, jak i Dion traktują sprawę jako wewnętrzny spór żydowski.
Wreszcie — zwyczajna, ludzka konsekwencja polityki cesarskiej zmieniła bieg wydarzeń biblijnych: gdyby nie wypędzenie z Rzymu, Akwila i Pryscylla nie znaleźliby się akurat w Koryncie, gdy przybył tam Paweł. Ich rzemiosło i gościnność dały apostołowi oparcie w nowym mieście, a później to oni Apollosowi „dokładniej wytłumaczyli drogę Boga” (Dz 18,26). Biblia nie ukrywa, że wielkie sprawy wiary rozgrywają się czasem na marginesie zwykłych dekretów administracyjnych — edyktów, spisów ludności, wypędzeń — a nie wyłącznie w spektakularnych cudach.
Źródła
- Swetoniusz, „Żywoty cezarów”, Klaudiusz 25,4 — tekst łaciński i tłumaczenie: perseus.tufts.edu
- Kasjusz Dion, „Historia rzymska”, ks. 60 (przekład Loeb): penelope.uchicago.edu
- Wikipedia (EN), „Claudius’ expulsion of Jews from Rome” — zestawienie źródeł, datowań i stanowisk badaczy (Slingerland, Feldman, Smallwood, Riesner, Keener i in.): en.wikipedia.org
- Wikipedia (EN), „Suetonius on Christians” — spór o odczyt „Chresto”/„Cherestro” i jego związek z „Christus”: en.wikipedia.org
- Clint Burnett, „Reconsidering the Number of Supposed First Century CE Synagogues in Rome”, AD FONTES — inskrypcje z rzymskich katakumb żydowskich: clintburnett.com
- International Catacomb Society, „Officers of the Synagogues in Ancient Rome”: catacombsociety.org
- Reading Acts, „Why Were Aquila and Priscilla Forced to Leave Rome?” — chronologia i debata o dacie edyktu: readingacts.com
- Cytaty biblijne: Uwspolczesniona Biblia Gdanska (UBG), Dz 18,2-4.12; Rz 16,3-4.