W 1952 roku w Górnym Egipcie, w okolicach miasteczka Dishna, na rynek starożytności trafiła partia papirusów odnaleziona najprawdopodobniej w pobliżu dawnych klasztorów pachomiańskich. Wśród komedii Menandra i fragmentów Homera znalazł się kodeks liczący ponad sto pięćdziesiąt stron – z tekstem Ewangelii Jana spisanym, zdaniem większości badaczy, około roku 200 n.e. Czy to możliwe, że trzymamy dziś w rękach kopię powstałą zaledwie sto kilkadziesiąt lat po tym, jak ostatni naoczni świadkowie życia Jezusa (Jeszuy) zeszli ze sceny dziejów?
_fol._1r.jpg){kind=link}
Czym jest to „odkrycie”
Papirus 66, znany też jako Papirus Bodmer II, to papirusowy kodeks zawierający obszerne partie Ewangelii Jana w języku greckim. Wszedł do zbioru zwanego dziś papirusami Bodmera (albo „papirusami z Dishna”) – grupy kilkudziesięciu rękopisów, chrześcijańskich i pogańskich, kupionych w latach 50. XX wieku od kairskiego handlarza starożytnościami, Cypryjczyka Phokiona Tano, przez szwajcarskiego kolekcjonera Martina Bodmera. Ponieważ manuskrypty nie pochodzą z kontrolowanych wykopalisk, dokładne miejsce i okoliczności znalezienia są częściowo rekonstrukcją: najczęściej wskazuje się okolice Jabal Abu Mana koło Dishna, blisko dawnej siedziby mnichów pachomiańskich, a cały zbiór mógł pochodzić z klasztornej biblioteki – to jednak hipoteza, nie pewnik. Dziś rękopis przechowywany jest w Fundacji Martina Bodmera (Bibliotheca Bodmeriana) w Cologny pod Genewą.
Fizycznie P66 to zeszyty papirusu złożone w jeden gruby kodeks: pierwotnie około trzydziestu dziewięciu, co dawało niemal osiemdziesiąt kart i około stu pięćdziesięciu sześciu stron. Zachowało się z tego mniej więcej trzy czwarte, łącznie z fragmentami okładki i śladami pierwotnego szycia. Karty mają wymiary około 14,2 na 16,2 cm, tekst zapisano w jednej kolumnie, po 15–25 wierszy na stronie, starannym pismem określanym jako tzw. pismo biblijne. Zachowany tekst obejmuje mniej więcej J 1,1–6,11 oraz 6,35–14,26 niemal w całości, a dalej – z licznymi ubytkami – fragmenty aż po rozdział 21. To sprawia, że mimo braków P66 jest jednym z najobszerniejszych wczesnych świadków tekstu jednej księgi biblijnej, jakie przetrwały.
Edycję rękopisu opublikował szwajcarski papirolog Victor Martin – najpierw w 1956 roku (rozdziały 1–14), potem w suplemencie z 1958 roku (reszta tekstu), a w 1962 roku, już wraz z J.W.B. Barnsem, ukazało się poprawione wydanie z pełną reprodukcją fotograficzną całego kodeksu. W rękopisie konsekwentnie stosowane są tzw. nomina sacra – skrócone, poświęcone zapisy imion „Bóg”, „Pan”, „Jezus” czy „Chrystus”. W kilkunastu miejscach opisujących mękę Jezusa pojawia się charakterystyczny znak zwany staurogramem – połączenie greckich liter tau i ro, wizualnie przypominające postać zawieszoną na krzyżu, wpisane w skrócone formy słów „krzyż” i „ukrzyżować”. Skryba naniósł na tekst około czterystu pięćdziesięciu poprawek, co świadczy o starannym zestawianiu kopii z egzemplarzem wzorcowym.
Powiązanie z Pismem
P66 zachował niemal w całości pierwszy rozdział Ewangelii Jana – w tym słynny prolog, jeden z najbardziej doniosłych teologicznie fragmentów całego Nowego Testamentu. Czytamy tam: „Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga i Bogiem było Słowo” (J 1,1 UBG), a kilka wersetów dalej: „A to Słowo stało się ciałem i mieszkało wśród nas (i widzieliśmy jego chwałę, chwałę jako jednorodzonego od Ojca), pełne łaski i prawdy” (J 1,14 UBG). To właśnie te zdania – ogłaszające, że odwieczne Słowo Boże stało się człowiekiem w osobie Jezusa – P66 przekazuje w formie zasadniczo takiej samej, jaką znamy z późniejszych rękopisów i współczesnych przekładów.
Rękopis obejmuje też końcowe rozdziały Ewangelii, ze sceną spotkania zmartwychwstałego Jezusa z Tomaszem: „Wtedy Tomasz mu odpowiedział: Mój Pan i mój Bóg!” (J 20,28 UBG) oraz z podsumowaniem celu całej księgi: „Lecz te są napisane, abyście wierzyli, że Jezus jest Chrystusem, Synem Bożym, i abyście wierząc, mieli życie w jego imieniu” (J 20,31 UBG). Dzięki temu, że P66 obejmuje zarówno początek, jak i końcowe partie Ewangelii, pozwala sprawdzić, że kluczowe wyznania wiary czwartej Ewangelii – boskość i wcielenie Słowa, uznanie Jezusa za Pana i Boga – nie są późniejszym dodatkiem redakcyjnym, lecz elementem tekstu poświadczonego już w rękopisie sprzed połowy pierwszego tysiąclecia liczonego od powstania samej Ewangelii.
Co pewne, a co dyskutowane
- Pewne: istnienie i lokalizacja rękopisu (Fundacja Martina Bodmera, Cologny), jego zawartość tekstowa (znaczna część Ewangelii Jana), bliskie pokrewieństwo tekstowe z papirusem P75 i Kodeksem Watykańskim (tzw. tekst aleksandryjski, uznawany przez krytykę tekstu za bardzo staranny), obecność staurogramu i licznych poprawek naniesionych w trakcie i po przepisywaniu, a także historia publikacji (edycja Victora Martina, 1956–1962).
- Dyskutowane – datowanie. Martin, na podstawie stylu pisma, datował kodeks na około 200 rok n.e. Papirolog Herbert Hunger sugerował datę wcześniejszą, w granicach połowy II wieku. Amerykański badacz Brent Nongbri w artykule z 2014 roku („Museum Helveticum”) zakwestionował precyzję datowania paleograficznego i – biorąc pod uwagę format kart oraz technikę oprawy – zaproponował znacznie późniejszą datę, nawet IV wiek. Argument ten spotkał się z krytyką: Larry Hurtado zwrócił uwagę, że w P66 staurogram występuje wyłącznie jako element skróconych form słów „krzyż”/„ukrzyżować”, a nie – jak w IV-wiecznych rękopisach – jako samodzielny symbol christologiczny, co wskazuje na wcześniejszy etap rozwoju tego zwyczaju. Większość badaczy nadal przyjmuje datowanie „około 200 rok”, z szerokim marginesem błędu.
- Dyskutowane – kto naniósł poprawki. Philip Comfort i Karyn Berner doszukali się w tekście śladów trzech różnych rąk, natomiast James Royse uznał, że – poza jednym możliwym wyjątkiem w J 13,19 – wszystkie poprawki wprowadził ten sam kopista, zestawiając na bieżąco swój tekst z egzemplarzem źródłowym.
- Dyskutowane – pochodzenie i „biblioteka klasztorna”. Ponieważ zbiór trafił na rynek antykwaryczny bez udokumentowanych wykopalisk, hipoteza o wspólnym, klasztornym pochodzeniu papirusów Bodmera opiera się na poszlakach – składzie zbioru i relacjach handlarzy – a nie na twardych danych stratygraficznych.
- Warto doprecyzować: P66 bywa nazywany „niemal kompletną” Ewangelią Jana, co jest uproszczeniem – zachowały się głównie rozdziały 1–14 oraz liczne, choć poszarpane fragmenty rozdziałów 15–21, co w sumie daje około trzech czwartych tekstu całej księgi.
Znaczenie
P66 należy do wąskiego grona najstarszych obszerniejszych świadków tekstu ewangelicznego – obok papirusów takich jak P75 czy P45 – dzięki którym odstęp między powstaniem Ewangelii Jana (zwykle datowanym na koniec I wieku) a najstarszą zachowaną kopią jej znacznej części skraca się do niewiele ponad stu lat. W skali starożytnej literatury to zjawisko rzadkie: większość dzieł klasycznych znamy z kopii oddalonych od oryginału o wiele stuleci. Bliskie pokrewieństwo tekstu P66 z papirusem P75 i czwartowiecznym Kodeksem Watykańskim pokazuje, że forma tekstu Ewangelii Jana była w dużej mierze ustabilizowana już w tym wczesnym okresie – co dla krytyki tekstu stanowi cenny punkt odniesienia przy rekonstrukcji najstarszej odtwarzalnej wersji tej księgi.
Osobną wartość ma obecność staurogramu. Wedle części badaczy to jeden z najstarszych zachowanych wizualnych nawiązań do ukrzyżowania Jezusa – wyprzedzający o sto pięćdziesiąt do dwustu lat pierwsze jednoznaczne przedstawienia tej sceny w sztuce chrześcijańskiej. Pokazuje to, że symbolika krzyża zajmowała ważne miejsce w wyobraźni skrybów na długo, zanim powstały pierwsze znane malowidła czy rzeźby o tej tematyce. Setki naniesionych poprawek świadczą z kolei o tym, że kopiowanie Ewangelii traktowano poważnie – jako pracę wymagającą kontroli i porównania z wzorcem, a nie mechaniczne przepisywanie.
Trzeba przy tym zachować proporcje: rękopis niczego „nie dowodzi” teologicznie i nie rozstrzyga sporów doktrynalnych. Jego wartość jest historyczna i tekstowa – pokazuje, że słowa o Słowie, które stało się ciałem, i wyznanie Tomasza „Mój Pan i mój Bóg” nie są późną naleciałością, lecz częścią tekstu poświadczonego już kilkanaście pokoleń od czasów apostolskich.
Źródła
- Wikipedia (en), hasło „Papyrus 66” – opis rękopisu, datowanie, zawartość, historia publikacji: en.wikipedia.org/wiki/Papyrus_66
- Center for the Study of New Testament Manuscripts (CSNTM), karta rękopisu GA P66 (Bodmer) – dane fizyczne: manuscripts.csntm.org
- Larry Hurtado, „The Date of P66 (P. Bodmer II): Nongbri’s New Argument” – spór o datowanie i argument staurogramu: larryhurtado.wordpress.com
- Wikipedia (en), hasło „Dishna Papers” – okoliczności odkrycia, droga do Martina Bodmera, hipoteza biblioteki klasztornej: en.wikipedia.org/wiki/Dishna_Papers
- Biblical Archaeology Society, „The Staurogram” – opis znaku i jego znaczenie w P66/P75: biblicalarchaeology.org
- Brent Nongbri, „The Bodmer Papyri: An Inventory of ‘P.Bodmer’ Items” – zestawienie zbioru i uwagi o proweniencji: brentnongbri.com
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), J 1,1.14; 20,28.31