Skrybowie Biblia

Patara — latarnia Nerona i parlament Ligi Licyjskiej

Patara — latarnia Nerona i parlament Ligi Licyjskiej

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Gdy statek apostoła Pawła zawinął do portu w Patarze na południowym wybrzeżu Azji Mniejszej, nikt z pasażerów nie mógł przypuszczać, że niespełna dwa tysiące lat później archeolodzy odkopią spod wydm dokładnie ten sam brzeg — wraz z inskrypcją cesarza, budynkiem jednego z najstarszych znanych parlamentów świata i spichlerzem, w którym ważono zboże płynące do Rzymu. Miasto, które Łukasz wymienia jednym zdaniem jako miejsce przesiadki na inny statek, okazało się jednym z najlepiej udokumentowanych portów rzymskiej Anatolii. Co dokładnie odsłonili tam archeolodzy i czy wszystko, co się o Patarze mówi — łącznie z tytułem „najstarszej latarni morskiej świata” — rzeczywiście się potwierdza?

Patara — latarnia Nerona i parlament Ligi Licyjskiej
Fot. William Neuheisel from DC, US, CC BY 2.0, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Patara leżała u ujścia rzeki Ksantos w krainie Licji, w dzisiejszej tureckiej prowincji Antalya, i przez stulecia była głównym portem tego regionu oraz — obok Ksantos, Myry, Pinary, Tlos i Olympos — jednym z sześciu miast dysponujących maksymalną liczbą głosów w Lidze Licyjskiej, federacji ok. 23 miast-państw. Systematyczne wykopaliska prowadzi tu od 1988 r. zespół Uniwersytetu Akdeniz, początkowo pod kierunkiem Fahriego Işıka, a od 2009 r. pod kierunkiem Havvy İşkan (İşkan Işık).

Najbardziej znanym odkryciem jest latarnia morska stojąca przy wejściu do dawnego kanału portowego. Dwie monumentalne inskrypcje — jedna z pozłacanych liter brązowych na górnej kondygnacji wieży, druga na cokole posągu — informują, że budowlę wzniesiono w imieniu cesarza Nerona przez namiestnika prowincji Licja, Sekstusa Marcjusza Priskusa, „dla bezpieczeństwa żeglarzy”. Tytulatura Nerona w inskrypcji (władza trybunicka po raz jedenasty, konsulat po raz czwarty) pozwala datować budowę na przełom 64 i 65 r. n.e. Osobna inskrypcja mieszkańców Patary dziękuje Priskusowi za osiem lat sprawiedliwych rządów — okres obejmujący burzliwy „rok czterech cesarzy” (68-69 n.e.) aż po objęcie władzy przez Wespazjana. Licząca ok. 26 metrów wieża runęła w trzęsieniu ziemi i towarzyszącym mu tsunami w 1481 r., po czym zasypał ją piasek na kolejne pięć stuleci. Odsłonięto ją na przełomie XX i XXI w., a w latach 2019-2023 zrekonstruowano z użyciem ok. 85% oryginalnych bloków kamiennych, wcześniej prześwietlonych w poszukiwaniu pierwotnego miejsca każdego elementu.

Drugim kluczowym obiektem jest buleuterion — gmach zgromadzeń Ligi Licyjskiej, prostokątna hala o wymiarach ok. 43 na 30 metrów, z półkolistą widownią mieszczącą, według większości opracowań, do ok. 1400 osób. Wzniesiono go na przełomie II i I w. p.n.e., a po włączeniu Licji do prowincji rzymskiej (43 n.e.) i po trzęsieniu ziemi z 141/142 r. przebudowywano go i wykorzystywano jeszcze przez stulecia, m.in. jako miejsce widowisk, zanim w V w. wcielono go w mur obronny miasta. Zespół Işıka rozpoznał funkcję budowli w 1991 r.; kompleksową renowację (2010-2012) poprowadziła İşkan.

Trzeci element to spichlerz Hadriana (horreum) z 131 r. n.e., wzniesiony przy porcie z okazji wizyty cesarza — budynek o wymiarach ok. 75 na 25 metrów, podzielony na osiem komór magazynowych na zboże i towary przeznaczone do wysyłki do Rzymu, z inskrypcją dedykacyjną na wschodniej fasadzie.

Powiązanie z Pismem

Dzieje Apostolskie wspominają Patarę przy okazji powrotu Pawła z trzeciej podróży misyjnej do Jerozolimy: „Po rozstaniu z nimi odpłynęliśmy i prostym kursem przybyliśmy na Kos, a nazajutrz na Rodos, stamtąd zaś do Patary. Znalazłszy tam statek, który miał płynąć do Fenicji, wsiedliśmy na niego i odpłynęliśmy” (Dz 21,1-2 UBG). Kolejny werset dodaje, że po dostrzeżeniu Cypru statek popłynął do Syrii i przybił do Tyru (Dz 21,3) — czyli że w Patarze Paweł i jego towarzysze, w tym Łukasz, przesiedli się z mniejszego statku kabotażowego, płynącego wzdłuż wybrzeży Azji Mniejszej, na większą jednostkę odbywającą regularny rejs pełnomorski do Fenicji. Taki opis dokładnie odpowiada roli, jaką Patara pełniła w rzymskiej sieci żeglugowej: to właśnie stąd wychodziły szlaki przez otwarte morze do Lewantu i Egiptu, a spichlerz Hadriana potwierdza, że port obsługiwał duży ruch towarowy w tym samym kierunku.

Warto odnotować drobny problem tekstowy: kodeks Bezy (D), reprezentujący tzw. tekst zachodni, dodaje po „Patarze” słowa „i Myrze”, co w tej wersji przesuwałoby przesiadkę do sąsiedniego portu. Większość współczesnych wydań krytycznych, w tym greckiego tekstu leżącego u podstaw UBG, uznaje jednak samą „Patarę” za czytanie pierwotne.

Co pewne, a co dyskutowane

  • Pewne: istnienie i datowanie latarni na 64/65 n.e. opiera się na dwóch niezależnych, odczytanych in situ inskrypcjach z pełną tytulaturą Nerona — to jedna z niewielu antycznych budowli, którą można datować z dokładnością do roku. Nie budzi też wątpliwości funkcja buleuterionu jako sali obrad Ligi Licyjskiej (rozpoznanie w 1991 r., potwierdzone dalszymi badaniami) ani data i przeznaczenie spichlerza Hadriana (inskrypcja z 131 n.e.).
  • Dyskutowane — „najstarsza latarnia świata”: to popularne określenie, chętnie powtarzane przez turecką prasę i materiały promocyjne, wymaga zastrzeżenia. Latarnia w Aleksandrii (Faros) była starsza o ponad trzy stulecia, lecz nie przetrwała; Wieża Herkulesa w hiszpańskiej A Coruña jest rzymską latarnią wciąż czynną, ale jej substancja została w dużej mierze przebudowana w XVIII w. Patara może więc pretendować raczej do miana najstarszej zachowanej latarni z tak dużą ilością oryginalnego materiału i tak precyzyjnie datowanej inskrypcją — a nie bezwarunkowo „najstarszej na świecie”.
  • Dyskutowane — czy Paweł widział akurat tę latarnię: popularne opisy (w tym materiał wyjściowy do tego artykułu) sugerują, że latarnia stała już w czasie podróży Pawła przez Patarę. Większość chronologii umieszcza tę podróż ok. 57 r. n.e. — a więc kilka lat przed budową latarni Nerona (64/65 n.e.). Serwis BiblePlaces, poświęcony archeologii biblijnej, wprost zaznacza, że powiązanie latarni z wizytą Pawła pozostaje spekulacją, skoro inskrypcja jest późniejsza niż jego przejazd. Sam port w Patarze funkcjonował od dawna wcześniej i zapewne miał jakieś oznakowanie wejścia do kanału, ale nie ma dowodów, że w 57 r. n.e. istniała budowla identyczna z tą odsłoniętą przez archeologów.
  • Drobna rozbieżność: pojemność buleuterionu podawana jest zwykle jako ok. 1400 miejsc, choć pojedyncze źródło prasowe mówi o 400 — liczba 1400 znajduje potwierdzenie w większej liczbie opracowań, w tym w materiałach samego zespołu wykopaliskowego.

Znaczenie

Dla czytelnika Dziejów Apostolskich największą wartością Patary nie jest żadna z trzech budowli osobno, lecz to, że razem odtwarzają realny krajobraz portowy I wieku, w którym rozgrywa się krótka scena z Dz 21. Łukasz nie opisuje żadnego zabytku — wymienia tylko nazwę portu i fakt przesiadki — ale wykopaliska pokazują, że Patara była wtedy dokładnie tym, na co wskazuje tekst: węzłem, w którym żegluga przybrzeżna łączyła się z trasami pełnomorskimi do Fenicji i Egiptu. To rodzaj potwierdzenia „od tła”, a nie od pojedynczego artefaktu — geografia i logistyka opisane mimochodem w Dziejach zgadzają się z tym, co dziś wiadomo o funkcjonowaniu portu, nawet jeśli sama monumentalna latarnia powstała kilka lat po przejeździe apostoła.

Niezależnie od wątku biblijnego, buleuterion Ligi Licyjskiej ma własne znaczenie historyczne: Monteskiusz powołał się na Ligę Licyjską jako wzorcową republikę federacyjną, a Alexander Hamilton przywołał ją w „Federaliście nr 9”, rozważając zasadę reprezentacji proporcjonalnej do wielkości miast — pomysł, który znalazł odbicie w dyskusji nad strukturą Kongresu USA. Rzadko się zdarza, by fragment antycznej architektury dało się połączyć zarówno z trasą podróży apostoła Pawła, jak i z debatą nad amerykańską konstytucją osiemnaście stuleci później.

Źródła

Więcej wpisów