Damaszek to jedno z najstarszych nieprzerwanie zamieszkanych miast na świecie, które w historii biblijnej zapisało się w sposób szczególny. To właśnie na drodze do tego syryjskiego ośrodka zmartwychwstały Zbawiciel, Jeszua (Jezus), objawił się Szawłowi z Tarsu, prześladowcy pierwszych wierzących, zmieniając bieg jego życia i całej historii chrześcijaństwa. Choć samo wydarzenie miało charakter duchowy i osobisty, Nowy Testament wymienia konkretne punkty topograficzne miasta, takie jak ulica Prosta, dom Judy, dom Ananiasza oraz mury miejskie, z których uciekał apostoł. Współczesny Damaszek skrywa miejsca, które tradycja od wieków utożsamia z tymi wydarzeniami — podziemną kryptę Ananiasza oraz Bramę Kisan (Bab Kisan). Przyjrzyjmy się im bliżej z perspektywy Słowa Bożego i rzetelnej archeologii.
Czym jest to odkrycie
Tradycja chrześcijańska wiąże z pobytem Pawła w Damaszku dwie kluczowe lokalizacje, które do dziś przyciągają pielgrzymów i badaczy przeszłości. Pierwszą z nich jest tak zwany „dom Ananiasza”. Obecnie jest to podziemna kaplica (krypta), która składa się z dwóch pomieszczeń. Aby do niej wejść, należy zejść pod powierzchnię współczesnej ulicy po 23 stopniach. Znajduje się ona w historycznej dzielnicy chrześcijańskiej Bab Tuma. Według tradycji, to właśnie w tym miejscu mieszkał uczeń Jahwe (PAN) imieniem Ananiasz, który na polecenie Pana odnalazł oślepionego Szawła.
Drugim miejscem jest starożytna Brama Kisan (Bab Kisan), zlokalizowana w południowo-wschodniej części murów obronnych Damaszku. To tutaj lokalizuje się dramatyczny moment ucieczki apostoła Pawła przed namiestnikiem króla Aretasa. Wewnątrz zrekonstruowanej bramy znajduje się obecnie kaplica św. Pawła, wzniesiona w 1939 roku, która upamiętnia to wydarzenie i wkomponowuje się w starożytne pozostałości rzymskich fortyfikacji.
Powiązanie z Pismem
Księga Dziejów Apostolskich szczegółowo opisuje moment, w którym Jahwe posyła Ananiasza do nowo nawróconego Szawła. Ananiasz, mimo początkowych obaw przed człowiekiem, który niszczył Kościół w Jerozolimie, okazuje posłuszeństwo i udaje się we wskazane miejsce:
„A w Damaszku był pewien uczeń, imieniem Ananiasz. I powiedział do niego Pan w widzeniu: Ananiaszu! A on odpowiedział: Oto ja, Panie. A Pan powiedział do niego: Wstań i idź na ulicę, którą nazywają Prostą, i zapytaj w domu Judy o Saula z Tarsu, oto bowiem się modli. I ujrzał w widzeniu człowieka imieniem Ananiasz, wchodzącego i kładącego na nim rękę, aby odzyskał wzrok.” — Dz 9,10-12 (UBG)
Szaweł zostaje uzdrowiony ze ślepoty i przyjmuje chrzest. Po pewnym czasie jego gorliwe nauczanie o Jeszui w synagogach wywołuje tak silny sprzeciw miejscowych Żydów, że postanawiają oni zgładzić nowego apostoła. Pilnują bram miasta dzień i noc. Wtedy z pomocą przychodzą mu lokalni uczniowie:
„Lecz uczniowie zabrali go w nocy i spuścili w koszu po sznurze przez mur.” — Dz 9,25 (UBG)
Wydarzenie to sam Paweł wspomina po latach w swoim drugim liście do zboru w Koryncie, precyzując realia polityczne tamtego okresu:
„W Damaszku namiestnik króla Aretasa otoczył strażą miasto Damasceńczyków, chcąc mnie schwytać; Ale przez okno spuszczono mnie w koszu przez mur i uszedłem jego rąk.” — 2 Kor 11,32-33 (UBG)
Co pewne, a co dyskutowane
Z punktu widzenia archeologii i historii, ocena obu tych miejsc ma charakter mieszany. Co jest zatem naukowo pewne? Badania potwierdzają, że rzymskie mury i bramy Damaszku są realnymi obiektami z epoki nowotestamentowej. Sama brama Bab Kisan posiada autentyczny, rzymski rdzeń architektoniczny pochodzący z I wieku n.e. Oznacza to, że Paweł z Tarsu bez wątpienia widział tę bramę i przechodził obok tych murów obronnych.
Z drugiej strony, konkretne utożsamienia domniemanego domu Ananiasza oraz dokładnego okna w murze, przez które spuszczono Pawła w koszu, należą do sfery tradycji pielgrzymiej. Najwcześniejsze pisane świadectwa łączące podziemną kryptę z domem Ananiasza oraz bramę Bab Kisan bezpośrednio z ucieczką Pawła pochodzą dopiero z okresu średniowiecza (około XIII wieku). Brak jest wcześniejszych, starożytnych dowodów epigraficznych lub jednoznacznych relacji pisarzy wczesnochrześcijańskich, które wiązałyby te precyzyjne punkty z wydarzeniami opisanymi w Dziejach Apostolskich. Współczesna kaplica św. Pawła wkomponowana w Bab Kisan powstała dopiero w pierwszej połowie XX wieku.Znaczenie
Dla czytelnika wiernego zasadzie sola scriptura, fizyczne pozostałości Damaszku mają dużą wartość ilustracyjną i historyczną, choć nie wymagają budowania kultu wokół tradycyjnych miejsc kultu. Potwierdzają one rzymskie realia obronne miasta oraz topografię opisaną przez Łukasza. Choć nie możemy mieć stuprocentowej pewności, czy piwnica podziemnej kaplicy była rzeczywiście domem wiernego Ananiasza, czy też była to inna rzymska budowla mieszkalna z tamtego okresu, istnienie rzymskiego poziomu ulic i autentycznych murów obronnych z I wieku przypomina nam, że biblijne relacje o nawróceniu i ucieczce Pawła osadzone są w twardej, fizycznej rzeczywistości historycznej, a nie w świecie mitów.