Wzgórze wznoszące się na wschód od jerozolimskiego Wzgórza Świątynnego – Góra Oliwna – to jedno z najważniejszych miejsc na mapie biblijnej geografii. To tutaj, pośród gajów oliwnych, Mesjasz spędzał wieczory ze swoimi uczniami, uciekając od zgiełku miasta, i stąd też wstąpił do nieba. Wśród licznych pamiątek z okresu bizantyjskiego szczególne miejsce zajmują pozostałości bazyliki Eleona, wzniesionej nad naturalną jaskinią. Miejsce to, tradycyjnie nazywane grotą Pater Noster, od wieków przyciąga uwagę badaczy Pisma Świętego i historyków, stanowiąc materialny ślad wczesnochrześcijańskiej pamięci o ziemskiej działalności Zbawiciela.
3007.jpg){kind=link}
Czym jest to odkrycie
Bazylika Eleona (z greckiego elaion, co oznacza „gaj oliwny”) to jedna z najstarszych monumentalnych świątyń chrześcijańskich w Ziemi Świętej. Jej budowa rozpoczęła się z inicjatywy cesarzowej Heleny oraz jej syna, cesarza Konstantyna Wielkiego, w latach ok. 326–333 n.e. Świątynię wzniesiono bezpośrednio nad naturalną grotą, która według najwcześniejszych przekazów miała służyć jako miejsce spotkań i nauki. Pierwsze historyczne wzmianki o tej budowli pochodzą od anonimowego Pielgrzyma z Bordeaux, który odwiedził Jerozolimę w 333 roku, potwierdzając istnienie bazyliki zbudowanej z nakazu Konstantyna.
Również Euzebiusz z Cezarei, współczesny tym wydarzeniom historyk kościelny, pisał o trzech mistycznych jaskiniach w Palestynie, które cesarska rodzina postanowiła upamiętnić wspaniałymi budowlami. Jedną z nich była właśnie grota na Górze Oliwnej, którą Euzebiusz jednoznacznie powiązał z nauczaniem uczniów przez Jeszuę (Jezusa). Wspaniała bizantyjska bazylika nie przetrwała jednak próby czasu – została doszczętnie zniszczona w 614 roku podczas najazdu perskich Sasanidów pod wodzą Chosrowa II. Współczesne prace archeologiczne odsłoniły fundamenty dawnej świątyni Konstantyna, pozwalając precyzyjnie określić jej pierwotny plan i rozmiary.
Powiązanie z Pismem
W świetle Nowego Testamentu Góra Oliwna była stałym miejscem schronienia i nauczania Mesjasza. Ewangelie wielokrotnie wspominają, że Jeszua (Jezus) udawał się tam na modlitwę i rozmowy z najbliższymi naśladowcami. Tradycja chrześcijańska bardzo wcześnie połączyła grotę pod bazyliką Eleona z przekazaniem uczniom wzorcowej modlitwy „Ojcze nasz”, zapisanej w Ewangelii Łukasza oraz Ewangelii Mateusza. W Ewangelii Łukasza czytamy o prośbie uczniów, która stała się bezpośrednim powodem wygłoszenia tych słów:
„A gdy przebywał w jakimś miejscu na modlitwie i skończył ją, jeden z jego uczniów powiedział do niego: Panie, naucz nas się modlić, tak jak i Jan nauczył swoich uczniów.” — Łk 11,1 (UBG)
W odpowiedzi na to wezwanie, Mesjasz przekazał im słowa modlitwy, która uczy całkowitej zależności od Ojca, szukania Jego królestwa oraz codziennego polegania na Jego zaopatrzeniu i przebaczeniu:
„I powiedział do nich: Gdy się modlicie, mówcie: Ojcze nasz, który jesteś w niebie, niech będzie uświęcone twoje imię. Niech przyjdzie twoje królestwo. Niech się dzieje twoja wola na ziemi, tak jak w niebie. Dawaj nam każdego dnia naszego powszedniego chleba. Przebacz nam nasze grzechy, bo i my przebaczamy każdemu, kto przeciwko nam zawinił. I nie wystawiaj nas na pokusę, ale wybaw nas od złego.” — Łk 11,2-4 (UBG)
Choć same teksty ewangeliczne nie wymieniają konkretnej jaskini jako miejsca tego wydarzenia, to topografia Góry Oliwnej i żydowskie zwyczaje tamtego okresu wskazują, że naturalne groty były powszechnie wykorzystywane jako schronienie przed słońcem i chłodem, a także jako ustronne miejsca do dyskusji nauczycieli z uczniami.
Co pewne, a co dyskutowane
Z punktu widzenia faktów historycznych i archeologicznych, wzniesienie bazyliki Eleona przez Konstantyna i Helenę w IV wieku jest faktem bezdyskusyjnym i potwierdzonym źródłowo. Świadectwa Euzebiusza z Cezarei oraz Pielgrzyma z Bordeaux stanowią solidny fundament historyczny, a odnalezione pozostałości murów i mozaik jednoznacznie identyfikują to miejsce z bizantyjską budowlą sakralną.
Kwestią dyskusyjną pozostaje natomiast dokładna lokalizacja poszczególnych wydarzeń ewangelicznych. Pismo Święte nie precyzuje, w którym dokładnie punkcie Góry Oliwnej Jeszua (Jezus) nauczał modlitwy „Ojcze nasz”. Ewangelia Mateusza umieszcza to nauczanie w kontekście Kazania na Górze w Galilei, podczas gdy Ewangelia Łukasza wskazuje na Judeę i drogę do Jerozolimy. Tradycja wiążąca grotę Pater Noster z tą konkretną modlitwą ukształtowała się prawdopodobnie w okresie bizantyjskim, kiedy to pielgrzymi potrzebowali fizycznych punktów odniesienia dla czytanych tekstów biblijnych. Pierwotnie, jak sugeruje Euzebiusz, grota ta upamiętniała ogólne nauczanie uczniów o rzeczach ostatecznych (por. Mt 24) oraz samo wniebowstąpienie, zanim w późniejszych wiekach punkt ciężkości przesunął się wyłącznie na modlitwę Pańską.
Znaczenie
Dla badaczy opierających swoją wiarę na zasadzie sola scriptura, pozostałości bazyliki Eleona i grota Pater Noster są cennym świadectwem historycznym, a nie przedmiotem kultu. Odkrycie to potwierdza, jak głęboko zakorzenione w topografii Jerozolimy były relacje ewangeliczne już na początku IV wieku. Pokazuje ono również, że pierwsi chrześcijanie doskonale znali i identyfikowali miejsca związane z ziemską działalnością Jahwe (PAN) objawioną w Jego Synu.
Choć sama grota nie posiada nadprzyrodzonych właściwości, a modlitwa wypowiedziana w tym miejscu nie ma większej mocy niż ta wznoszona w zaciszu własnego domu, to fizyczne istnienie tego miejsca pomaga nam lepiej wyobrazić sobie realia, w jakich żyli i uczyli się apostołowie. Przypomina nam to, że nasza wiara nie opiera się na mitach, ale na historycznych wydarzeniach, które miały miejsce w konkretnych punktach geograficznych Bliskiego Wschodu.