Dla współczesnego czytelnika Nowego Testamentu opisy z Apokalipsy św. Jana, mówiące o oddawaniu pokłonu Bestii oraz jej posągowi, mogą brzmieć jak abstrakcyjna fantastyka naukowa lub czysta metafora. Jednak dla pierwszych chrześcijan zamieszkujących rzymską prowincję Azja była to brutalna, codzienna rzeczywistość. Narzędziem tej presji nie były wyłącznie dekrety urzędników, ale monumentalna architektura sakralna połączona z wyrafinowaną propagandą wizualną. Jednym z najbardziej spektakularnych i najlepiej zachowanych dowodów na funkcjonowanie tej machiny ideologicznej jest Sebasteion w Afrodyzji (dzisiejsza Turcja). To niezwykłe odkrycie archeologiczne pozwala nam niemal namacalnie dotknąć świata, w którym wierność jedynemu Bogu, Jahwe (PAN), oraz Jego Synowi, którym jest Jeszua (Jezus), oznaczała nieuchronny konflikt z aparatem państwowym Rzymu.
Czym jest to odkrycie?
Sebasteion (gr. Sebasteion, od greckiego odpowiednika łacińskiego tytułu Augustus – Sebastos) to wielki kompleks świątynny poświęcony Afrodycie oraz rzymskim cesarzom z dynastii julijsko-klaudyjskiej, czczonym jako „boscy cesarze” (theoi sebastoi). Budowla ta została wzniesiona w I wieku n.e. (około 20–60 r. n.e.) ze środków bogatych, lokalnych rodów Afrodyzji, co doskonale ukazuje, jak głęboko kult imperialny zakorzenił się w lokalnych społecznościach Azji Mniejszej.
Prace archeologiczne w Afrodyzji, prowadzone systematycznie od 1979 roku, odsłoniły monumentalne założenie składające się ze świątyni oraz dwóch równoległych, trzykondygnacyjnych budowli portykowych (stoy) o długości 80 metrów, które prowadziły do sanktuarium. Prawdziwym fenomenem tego miejsca okazał się jednak zbiór około 80 doskonale zachowanych, marmurowych reliefów, które pierwotnie zdobiły drugie i trzecie piętro tych budowli. Płyty te przedstawiają mitologię grecką przeplecioną z alegoriami rzymskiego panowania oraz wizerunkami samych cesarzy. Jeden z najsłynniejszych reliefów przedstawia cesarza Klaudiusza ujarzmiającego Brytanię (ukazaną jako bezbronna kobieta), a inny – Nerona koronowanego przez swoją matkę, Agrypinę. Obecnie te bezcenne zabytki można podziwiać w specjalnie utworzonym muzeum w Afrodyzji.
Powiązanie z Pismem
Kult rzymskich władców stanowi kluczowe tło historyczne dla proroczych wizji zapisanych w Księdze Apokalipsy. Gdy apostoł Jan pisał o „drugiej bestii”, która zmuszała mieszkańców ziemi do oddawania pokłonu pierwszej bestii i czynienia jej obrazu, odnosił się bezpośrednio do instytucji azjarchów oraz lokalnych elit, które budowały takie obiekty jak Sebasteion.
„I oddali pokłon smokowi, który dał władzę bestii. Oddali też pokłon bestii, mówiąc: Któż jest podobny do bestii? Któż z nią może walczyć?” — Ap 13,4 (UBG)
W Sebasteionie cesarze rzymscy byli dosłownie zrównywani z bogami olimpijskimi. Na reliefach August czy Tyberiusz stoją ramię w ramię z Afrodytą i Aresem, dzieląc z nimi boski autorytet i odbierając cześć należną wyłącznie Stwórcy. W tym kontekście wezwanie do zachowania czystości wiary i odrzucenia kultu cesarskiego stawało się kwestią życia i śmierci.
„I pozwolono jej tchnąć ducha w wizerunek bestii, tak żeby przemówił wizerunek bestii i sprawił, że ci, którzy nie oddali pokłonu wizerunkowi bestii, zostali zabici.” — Ap 13,15 (UBG)
Sanktuarium w Afrodyzji pokazuje, jak wyglądała owa „machina propagandowa” w praktyce. Każdy, kto wchodził do kompleksu, był otoczony potężnymi obrazami ukazującymi absolutną władzę Rzymu, rzekome boskie pochodzenie cesarzy oraz ich rolę jako „zbawicieli” przynoszących pokój światu (pax romana). Dla wiernych wyznawców Jeszui (Jezusa) odmowa uczestnictwa w tym państwowym kulcie i nieskładanie ofiar przed posągami cesarskimi oznaczały natychmiastowe oskarżenie o nielojalność wobec państwa.
Co pewne, a co dyskutowane?
Stanowisko archeologiczne w Afrodyzji i odnalezione tam inskrypcje oraz reliefy stanowią twardy, bezsporny fakt naukowy. Konsensus badaczy nie pozostawia wątpliwości: Sebasteion był centralnym punktem kultu cesarskiego w mieście, a jego bogata ikonografia odzwierciedla oficjalną ideologię dynastii julijsko-klaudyjskiej dostosowaną do greckiej wrażliwości religijnej.
Obszarem dyskusji akademickich pozostaje natomiast stopień, w jakim kult ten był narzucany odgórnie przez Rzym, a na ile stanowił oddolną inicjatywę lokalnych elit pragnących przypodobać się władzy. Odkrycia w Afrodyzji silnie wspierają tę drugą tezę – fundatorami kompleksu były lokalne rodziny rzymskich obywateli (np. rodzina Diogenesa), co dowodzi, że presja na uczestnictwo w kulcie cesarza pochodziła często od najbliższych sąsiadów i lokalnych urzędników, a nie tylko bezpośrednio z Rzymu.
Znaczenie
Odkrycie Sebasteionu w Afrodyzji nie „udowadnia” w sposób fizyczny nadprzyrodzonych wizji z Apokalipsy, ale w sposób niezwykle precyzyjny rekonstruuje świat, w którym te wizje powstały. Pokazuje ono, że symbole użyte przez apostoła Jana nie były oderwane od rzeczywistości. Konstruowanie gigantycznych wizerunków władców, oddawanie im pokłonu i uznawanie ich za bogów było codziennością rzymskiej prowincji Azja.
Dla badaczy Pisma Świętego Sebasteion stanowi bezcenny klucz hermeneutyczny. Pozwala zrozumieć, przed jak radykalnym wyborem stali pierwsi chrześcijanie. Musieli oni zdecydować, czy ulec potędze rzymskiej propagandy i dla świętego spokoju oraz korzyści ekonomicznych oddać pokłon „boskiemu” cesarzowi, czy też pozostać wiernymi jedynemu prawdziwemu Bogu, Jahwe, ryzykując prześladowania, a nawet śmierć. Sebasteion uświadamia nam, że Apokalipsa była księgą niezwykle aktualną, uderzającą bezpośrednio w polityczno-religijny kult tamtych czasów.