Kiedy po powrocie z niewoli babilońskiej naród judzki przystąpił do odbudowy świątyni w Jerozolimie, ich działania szybko wzbudziły czujność lokalnych urzędników imperium perskiego. Autentyczność biblijnych relacji opisujących te wydarzenia bywa niekiedy kwestionowana przez sceptyków, którzy traktują narracje historyczne Starego Testamentu jako późniejszą kreację literacką. Jednak archeologia nieustannie dostarcza namacalnych dowodów na to, że autorzy natchnieni z niezwykłą precyzją oddawali realia epoki, w której żyli i pisali. Jednym z najbardziej uderzających dowodów na historyczną wierność Księgi Ezdrasza jest babiloński dokument handlowy, który wymienia z imienia i stanowiska perskiego urzędnika, z którym mierzyli się powracający wygnańcy. Człowiekiem tym był Tattenaj, namiestnik Zaeufratu.
Czym jest to odkrycie
Odkrycie to opiera się na glinianej tabliczce zapisanej pismem klinowym, pochodzącej z Mezopotamii, która została datowana na dwudziesty rok panowania króla Dariusza I Wielkiego, czyli dokładnie na 502 rok p.n.e. Tabliczka ta służyła jako babiloński dokument prawno-handlowy. Choć jej treść dotyczy spraw gospodarczych, dla historyków i badaczy Pisma Świętego kluczowa okazała się formuła datująca oraz wskazanie świadków i urzędników imperium Achemenidów. W tekście tym pojawia się postać zapisana w języku babilońskim jako „Tattannu, namiestnik Zarzecza” (Zaeufratu). Dokument ten znajduje się obecnie w kolekcjach naukowych i stanowi niezależne, pozabiblijne poświadczenie istnienia tej kluczowej postaci administracji perskiej dokładnie w tym samym czasie, o którym mówi nam relacja biblijna.
Powiązanie z Pismem
W Piśmie Świętym postać ta pojawia się pod imieniem Tattenaj (w polskim tłumaczeniu także jako Tattenaj, namiestnik za rzeką). Po powrocie do ojczyzny z inicjatywy proroków Aggeusza i Zachariasza, Żydzi wznowili prace nad odbudową domu Jahwe (PAN) w Jerozolimie. Wzbudziło to niepokój perskiej administracji regionalnej. Tattenaj, jako namiestnik prowincji Trans-Eufrat (Zarzecze), osobiście udał się do Jerozolimy, aby zbadać legalność tego przedsięwzięcia. Nie próbował on od razu siłą zatrzymać prac, lecz zgodnie z perską procedurą administracyjną zażądał wyjaśnień i skierował oficjalny list do króla Dariusza, prosząc o zweryfikowanie, czy Cyrus rzeczywiście wydał dekret zezwalający na odbudowę.
Relację tę szczegółowo opisuje piąty rozdział Księgi Ezdrasza:
„W tym czasie przyszli do nich Tattenaj, namiestnik zarzecza, i Szetarboznaj oraz ich towarzysze i tak mówili do nich: Kto wam rozkazał budować ten dom i wznosić jego mury?” — Ezd 5,3 (UBG)
List Tattenaja wysłany do dworu królewskiego charakteryzował się urzędowym obiektywizmem. Urzędnik precyzyjnie opisał argumentację starszyzny żydowskiej, co doprowadziło do odnalezienia oryginalnego dekretu Cyrusa w archiwum w Ekbatanie i ostatecznego wydania przez Dariusza dekretu potwierdzającego i finansującego odbudowę świątyni Jahwe.
„To jest odpis listu, który do króla Dariusza posłali Tattenaj, namiestnik zarzecza, Szetarboznaj i jego towarzysze Afarsachajczycy, którzy byli za rzeką.” — Ezd 5,6 (UBG)
Co pewne, a co dyskutowane
Tożsamość postaci z tabliczki klinowej i relacji biblijnej uchodzi w nauce za fakt pewny i powszechnie akceptowany przez historyków starożytnego Bliskiego Wschodu. Koincydencja imienia, pełnionego urzędu oraz ram czasowych jest zbyt precyzyjna, by mogło być mowy o zbiegu okoliczności. Tabliczka pochodzi z 502 roku p.n.e., co idealnie wpisuje się w okres panowania Dariusza I (522–486 p.n.e.) i koresponduje z wydarzeniami opisanymi w Księdze Ezdrasza (które miały miejsce około 520–515 p.n.e.). Tattenaj zarządzał satrapią obejmującą tereny na zachód od rzeki Eufrat (Zarzecze, gr. Eber-Nari), w skład której wchodziła także Judea.
Przedmiotem dyskusji akademickich bywa dokładny podział administracyjny imperium perskiego w tym okresie – mianowicie, czy prowincja Zarzecze była już wtedy w pełni autonomiczną jednostką, czy też podlegała jeszcze pod satrapię babilońską, jako że Tattannu w niektórych babilońskich dokumentach występuje w powiązaniu z postaciami wyższych urzędników Babilonu. Spory te mają jednak charakter czysto techniczny i nie podważają tożsamości samego namiestnika ani jego historycznej roli opisanej w Biblii.
Znaczenie
Dla czytelników Pisma Świętego opierających swoją wiarę na zasadzie sola scriptura, odkrycie babilońskiej tabliczki z imieniem Tattannu ma ogromne znaczenie. Po pierwsze, demaskuje ono zarzuty krytyków literackich, jakoby Księga Ezdrasza była późną, fikcyjną kompilacją z okresu hellenistycznego. Autor biblijny posługuje się autentycznymi, specyficznymi dla epoki perskiej terminami urzędowymi i poprawnie identyfikuje lokalnych dostojników państwowych, co dowodzi, że dysponował on rzetelnymi, współczesnymi wydarzeniom dokumentami źródłowymi.
Po drugie, historia ta ukazuje suwerenność Jahwe nad biegem historii i sercami pogańskich władców. Tattenaj, choć działał jako urzędnik obcego imperium dbający o interesy państwowe, stał się narzędziem w rękach Boga Izraela, a jego urzędowe dochodzenie doprowadziło do formalnego zabezpieczenia i sfinansowania odbudowy świątyni w Jerozolimie. Odkrycie archeologiczne po raz kolejny potwierdza, że biblijne ramy historyczne są w pełni godne zaufania.