Kiedy Pismo mówi o Jerozolimie z czasów podboju Kanaanu — o „Adonisedeku, królu Jerozolimy” z Księgi Jozuego — czytelnik może zapytać: czy poza Biblią istnieje jakikolwiek ślad, że w tak odległej epoce Jerozolima była już rządzonym miastem? Odpowiedź przynosi jeden z najważniejszych zbiorów dokumentów starożytnego Bliskiego Wschodu: listy z Amarny. Wśród setek glinianych tabliczek znajduje się sześć listów napisanych przez władcę Jerozolimy o imieniu Abdi-Heba — na kilkaset lat przed tym, zanim Dawid uczynił to miasto swoją stolicą.
Czym jest odkrycie
W 1887 roku miejscowi mieszkańcy natrafili w ruinach Tell el-Amarna w środkowym Egipcie — starożytnym Achetaton, stolicy założonej przez faraona Echnatona (Amenhotepa IV) — na zbiór glinianych tabliczek zapisanych pismem klinowym. Okazało się, że jest to archiwum dyplomatyczne dworu egipskiego z połowy XIV w. p.n.e., z czasów panowania Amenhotepa III i jego syna Echnatona. Zachowało się około 382 tabliczek, z czego mniej więcej 350 to listy.
Tabliczki spisano nie egipskimi hieroglifami, lecz akadyjskim pismem klinowym — akadyjski był wówczas dyplomatycznym językiem międzynarodowym całego regionu. Znaczna część korespondencji to listy od władców miast-państw Kanaanu (Gezer, Megiddo, Sychem, Aszkelon, Lakisz i innych), którzy jako wasale zwracali się do faraona. Dziś zbiór jest rozproszony po muzeach świata: około 200 tabliczek przechowuje Vorderasiatisches Museum w Berlinie, 99 — British Museum w Londynie, około 50 — Muzeum Egipskie w Kairze, a pojedyncze egzemplarze Luwr, Muzeum Puszkina w Moskwie i inne kolekcje.
Dla tematu Jerozolimy kluczowa jest grupa sześciu listów oznaczonych jako EA 285–290. Napisał je Abdi-Heba (spotyka się też zapis Abdi-Hepa), zarządca miasta zapisanego w tekstach jako Urusalim — powszechnie utożsamianego z Jerozolimą. Abdi-Heba wielokrotnie prosi faraona o wsparcie wojskowe, zwłaszcza o łuczników, przeciw grupom zwanym Habiru (ʿapiru), które zagrażały egipskim posiadłościom w Kanaanie. W liście EA 287 (przechowywanym w Berlinie pod numerem VAT 1644, tabliczka wysokości ok. 20 cm) podkreśla, że władzy nad Jerozolimą nie dostał w spadku: „ani mój ojciec, ani moja matka mi jej nie dali; dała mi ją silna ręka króla”.
Powiązanie z Pismem
Listy z Amarny nie opisują żadnego wydarzenia z Biblii wprost — Abdi-Heba to inna postać niż biblijni królowie Jerozolimy. Ich znaczenie polega na czymś innym: potwierdzają, że w epoce, o której mówi Księga Jozuego, Jerozolima była realnym, rządzonym przez własnego władcę ośrodkiem politycznym, uznawanym przez potęgę egipską. Pismo przedstawia właśnie taki obraz miasta pod rządami kananejskiego króla, na długo przed jego zdobyciem przez Izraela:
„A gdy Adonisedek, król Jerozolimy, usłyszał, że Jozue zdobył Aj i zburzył je – bo jak uczynił z Jerychem i jego królem, tak uczynił z Aj i jego królem – i że mieszkańcy Gibeonu zawarli pokój z Izraelem i mieszkają wśród nich” (Joz 10,1, UBG).
Biblia zna Jerozolimę jako miasto istniejące na długo przed Dawidem — najpierw jako Salem (Rdz 14,18), później jako twierdzę Jebusytów, którą Dawid zdobył dopiero około 1000 r. p.n.e. (2 Sm 5,6–9). Listy z Amarny wpisują się dokładnie w tę linię: pokazują Jerozolimę jako funkcjonujące miasto-państwo już w XIV w. p.n.e., czyli około trzy i pół wieku przed Dawidem.
Co pewne, a co dyskutowane
Warto rzetelnie oddzielić to, co jest przedmiotem szerokiej zgody uczonych, od tez spornych:
- Pewne (konsensus): Listy z Amarny są autentycznym archiwum dyplomatycznym z połowy XIV w. p.n.e. Abdi-Heba był władcą Urusalim, a utożsamienie tego miasta z Jerozolimą jest powszechnie przyjmowane. Oznacza to, że Jerozolima istniała jako nazwane, rządzone miasto stulecia przed jej zdobyciem przez Dawida.
- Dyskutowane: Rzeczywista skala Jerozolimy tej epoki. Badacze tacy jak Israel Finkelstein i Nadav Naaman wskazują, że była to raczej skromna osada na wzgórzu, panująca nad ograniczonym obszarem górskim — porównywalna z ówczesnym Sychem — a nie wielkie miasto. Archeologicznie po epoce późnego brązu na wzgórzu Jerozolimy zachowało się niewiele, co bywa przedmiotem sporu.
- Dyskutowane / często nadużywane: Utożsamienie Habiru z biblijnymi Hebrajczykami oraz łączenie listów z Amarny wprost z podbojem Jozuego. Większość badaczy uważa, że „Habiru” to termin społeczny (wykorzenieni, buntownicy, najemnicy), a nie nazwa etniczna równa „Hebrajczykom”. Bezpośrednie utożsamienie tych grup z armią Izraela pozostaje hipotezą, nie faktem.
Uczciwie trzeba więc powiedzieć: listy z Amarny nie „udowadniają Biblii” ani nie opisują podboju Jozuego. Dostarczają natomiast mocnego, niezależnego świadectwa, że tło Księgi Jozuego — Kanaan podzielony na miasta-państwa rządzone przez lokalnych królów, z Jerozolimą wśród nich — odpowiada realiom historycznym epoki.
Znaczenie
Dla czytelnika Pisma listy z Amarny mają wartość przede wszystkim jako potwierdzenie realności świata biblijnego. Jerozolima nie jest w Biblii miastem „znikąd”, które pojawia się dopiero z Dawidem — to starożytny ośrodek o głębokich korzeniach, a dokumenty z Amarny pozwalają usłyszeć głos jednego z jego wcześniejszych władców. Ta ciągłość ma znaczenie, bo to właśnie o Jerozolimie Jahwe powiedział, że złoży w niej swoje imię (1 Krl 11,36) — a wieki później to miasto stało się miejscem służby, śmierci i zmartwychwstania Mesjasza, Jeszui (Jezusa).
Jest tu też wymowny szczegół. Abdi-Heba pisze, że faraon „umieścił swoje imię w Jerozolimie na zawsze” — motyw uderzająco podobny do biblijnego języka o miejscu, które Jahwe wybiera, „aby tam umieścić swoje imię i zamieszkać” (Pwt 12,5). Byłoby nadużyciem twierdzić, że jedno wynika z drugiego; to raczej świadectwo, jak głęboko z Jerozolimą wiązano ideę trwałej, „wpisanej na zawsze” władzy. Pismo tę ideę odnosi nie do faraona, lecz do samego Jahwe.
Podsumowując: listy z Amarny nie są dowodem na konkretne wydarzenie z Biblii, ale są solidnym potwierdzeniem, że Jerozolima z kart Pisma to realne miasto zakorzenione w historii — istniejące, nazwane i rządzone na długo przed Dawidem.
Źródła
- Amarna letters — Wikipedia (data odkrycia 1887, liczba i rozmieszczenie tabliczek, datowanie, listy EA 285–290 Abdi-Heby): en.wikipedia.org/wiki/Amarna_letters
- Amarna letter EA 287 — Wikipedia (treść listu Abdi-Heby, cytat „silna ręka króla”, lokalizacja: Vorderasiatisches Museum Berlin, VAT 1644): en.wikipedia.org/wiki/Amarna_letter_EA_287
- „Jerusalem in the Amarna Letters” — Bible Odyssey (Urusalim = Jerozolima, Abdi-Heba, kontekst polityczny): bibleodyssey.org
- I. Finkelstein, „The Shephelah and Jerusalem’s Western Border in the Amarna Period”, Egypt and the Levant 24 (2014), s. 265–274 (skala Jerozolimy w epoce Amarny jako skromnej osady górskiej)
- „Letters from the Biblical World: The Amarna Letters” — Bible Archaeology Report (kontekst biblijny, ostrożność wobec utożsamiania Habiru z Hebrajczykami): biblearchaeologyreport.com
- The Metropolitan Museum of Art, „The Amarna Letters” (charakter archiwum, język akadyjski, panowanie Amenhotepa III i Echnatona): metmuseum.org
- Pismo Święte: Księga Jozuego, Księga Rodzaju, 2 Księga Samuela, 1 Księga Królewska, Księga Powtórzonego Prawa — cytaty wg Uświęconej Biblii Gdańskiej (UBG)