Zaledwie kilka kilometrów na północny zachód od Jerozolimy, tuż przy dzisiejszej autostradzie nr 1, archeolodzy natrafili na coś, co przez dekady wydawało się nie do pomyślenia: monumentalną judzką świątynię z czasów Pierwszej Świątyni, o układzie zaskakująco bliskim opisowi domu Jahwe (PAN), który budował Salomon. Znalezisko w Tel Moca (hebr. Tel Moza, spotyka się też zapis Tel Motza) niczego samo w sobie nie „obala” ani nie „udowadnia” — ale zmusza do uważnej lektury tego, co Pismo mówi o kulcie sprawowanym poza miejscem wybranym przez Jahwe.
Czym jest odkrycie
Tel Moca to stanowisko na przedmieściach Jerozolimy, w dolinie potoku Sorek. Już wcześniejsze wykopaliska ratownicze — prowadzone przez Izraelski Urząd Starożytności (Israel Antiquities Authority, IAA) w latach 1993 oraz 2002–2003 pod kierunkiem Zvi Greenhuta i Alona De Groota — ujawniły rozbudowany kompleks spichlerzy zbożowych. Badacze zinterpretowali to miejsce jako królewski ośrodek administracyjny, magazyn ziarna zaopatrujący pobliską stolicę.
Prawdziwa niespodzianka przyszła jednak w 2012 roku (prace kontynuowano w 2013), gdy przed rozbudową drogi ekipa IAA — m.in. Shua Kisilevitz, Anna Eirikh-Rose, Hamoudi Khalaily i Zvi Greenhut — odsłoniła obok spichlerzy budowlę świątynną. Datowana jest ona na wczesną epokę żelaza IIA, około 900 r. p.n.e., i pozostawała w użyciu aż do początku VI w. p.n.e., a więc niemal przez cały okres Pierwszej Świątyni. Późniejsze, już akademickie sezony badawcze (od 2019 r.) poprowadzili Shua Kisilevitz i Oded Lipschits z Uniwersytetu w Tel Awiwie.
Świątynia miała szerokie, zwrócone na wschód wejście, przedsionek (portyk) z dwoma słupami po bokach, główną salę oraz wydzieloną komorę wewnętrzną — układ trójdzielny. Na dziedzińcu stał duży ołtarz, a na jego klepisku złożono zestaw przedmiotów kultowych: fragmenty stojaków (podstaw) ofiarnych, figurki ludzi i zwierząt (zwłaszcza koni), czasze i naczynia. Analiza kości zwierzęcych wskazała, że składano w ofierze wyłącznie zwierzęta „czyste” w rozumieniu prawa dietetycznego Tory. Plan budowli ma bliskie analogie w świątyniach z północnej Syrii — w Ain Dara i Tell Tayinat — należących do wspólnej, starożytnej bliskowschodniej tradycji architektury sakralnej.
Powiązanie z Pismem
To właśnie ten trójdzielny plan przywodzi na myśl opis Świątyni Salomona. Biblia szczegółowo relacjonuje budowę domu Jahwe: przedsionek (ulam), salę główną (hekal) oraz Miejsce Najświętsze (debir). O przedsionku — odpowiedniku portyku z Tel Moca — czytamy:
A ten dom, który król Salomon budował dla Pana, miał sześćdziesiąt łokci długości, dwadzieścia łokci szerokości i trzydzieści łokci wysokości. Przedsionek domu przed świątynią miał dwadzieścia łokci długości, stosownie do szerokości domu, i dziesięć łokci szerokości przed domem. (1 Krl 6,2–3, UBG)
Podobieństwo dotyczy schematu, nie tożsamości. Dwa słupy flankujące portyk w Tel Moca przypominają wolno stojące kolumny jerozolimskiej świątyni (Jakin i Boaz, opisane dalej w 1 Krl 7), a wydzielona komora wewnętrzna odpowiada roli Miejsca Najświętszego. Nie znaczy to, że jedna świątynia „kopiowała” drugą — obie czerpały z tego samego, powszechnego w regionie kanonu budowli sakralnych.
Co pewne, a co dyskutowane
Warto oddzielić fakty od interpretacji.
- Pewne (konsensus): istnienie monumentalnej świątyni w Tel Moca z okresu Pierwszej Świątyni, jej trójdzielny plan, ołtarz na dziedzińcu oraz depozyt przedmiotów kultowych. To jest udokumentowane, opublikowane i szeroko przyjęte w nauce.
- Dyskutowane: co ta świątynia oznacza. Kisilevitz i Lipschits argumentują, że u boku Jerozolimy istniały w Judzie inne, tolerowane miejsca kultu, co ich zdaniem każe inaczej spojrzeć na obraz scentralizowanego kultu i na datowanie reform Ezechiasza oraz Jozjasza. To teza interpretacyjna, nie „dowód”.
- Spekulatywne: tożsamość czczonego tam bóstwa. Sugestie, że kryje się za tym kananejski „bóg burzy”, a wczesny jahwizm miał być odległy od późniejszego monoteizmu, to hipotezy oparte na figurkach i analogiach, a nie na inskrypcji. Żadna napisana dedykacja nie została tu znaleziona.
Uczciwość wymaga podkreślenia: sam plan architektoniczny nie mówi, kogo w Tel Moca czczono ani z czyjego nadania działała świątynia.
Znaczenie
Dla czytelnika stawiającego Pismo ponad tradycję odkrycie w Tel Moca nie jest kłopotem — jest ilustracją. Biblia wcale nie twierdzi, że w Judzie nie było kultu poza Jerozolimą; przeciwnie, wielokrotnie napiętnowuje „wyżyny” (bamot), których kolejni królowie „nie usunęli”. Prawo z Księgi Powtórzonego Prawa (rozdz. 12) nakazywało oddawać cześć Jahwe w jednym miejscu, które On wybierze — a księgi Królewskie relacjonują właśnie zmaganie z rzeczywistością, w której lud tego nakazu nie przestrzegał. Świątynia, która przez pokolenia funkcjonowała kilka kilometrów od Jerozolimy, to materialny ślad dokładnie tej sytuacji, którą prorocy i reformatorzy pokroju Ezechiasza i Jozjasza starali się odwrócić. Trzeba przy tym pamiętać, że część badaczy odczytuje Tel Moca nie jako potępianą „wyżynę”, lecz jako oficjalnie tolerowany, powiązany z królewskim ośrodkiem zbożowym punkt kultu — to wciąż kwestia sporna.
Znaczący jest też szczegół z kośćmi: ofiarowywano wyłącznie zwierzęta czyste. Nawet lokalny, „nieoficjalny” kult trzymał się granic prawa dietetycznego danego Izraelowi. Tel Moca nie „potwierdza Biblii” jednym gestem — ale osadza jej świadectwo w twardym, kamiennym kontekście epoki żelaza i przypomina, dlaczego wezwanie do czystego, skupionego na Jahwe kultu było w Judzie tak potrzebne.
Źródła
- Times of Israel, „In First Temple era, another massive temple was in use near Jerusalem” — timesofisrael.com
- Biblical Archaeology Society, „A Rival to Solomon’s Temple” oraz „Another Temple in Judah! The Tale of Tel Moẓa” (S. Kisilevitz, O. Lipschits, BAR 46/1, 2020) — biblicalarchaeology.org
- S. Kisilevitz, „The Iron IIA Judahite Temple at Tel Moza” (Tel Aviv 42, 2015) — dostępne m.in. w academia.edu
- Z. Greenhut, A. De Groot, „Salvage Excavations at Tel Moza: The Bronze and Iron Age Settlements”, IAA Reports 39 — publications.iaa.org.il
- Projekt wykopalisk Tel Moẓa — telmoza.org
- Archaeology Magazine (V/VI 2013), nota o figurkach z Tel Motza — archaeology.org
- Hasło „Tel Motza”, Wikipedia (en) — en.wikipedia.org
- Cytat biblijny: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 1 Krl 6,2–3