W magazynach doliny Timna i na dziesiątkach stanowisk w Kanaanie leżą fragmenty naczyń pomalowanych w czarno-brązowo-czerwono-żółte wzory na kremowym tle — nikt w promieniu setek kilometrów od miejsca ich znalezienia nie potrafił wytworzyć takiej ceramiki. Skąd więc wzięła się ona w egipskich kopalniach miedzi na pustyni Arawa, w Gezer czy nad Zatoką Akaba? Trop prowadzi w głąb północno-zachodniej Arabii, do warownej oazy Qurajja — i do ludu, który Pismo nazywa Madianitami, ludu teścia Mojżesza.
Czym jest to „odkrycie”
Qurajja (Al-Qurajja) to rozległe stanowisko w prowincji Tabuk w płn.-zach. Arabii Saudyjskiej, otoczone murem obronnym długości ok. 7 km i obejmujące obszar rzędu kilkuset hektarów. Ślady osadnictwa sięgają końca IV tysiąclecia p.n.e. i trwają po I tysiąclecie n.e., a stałe miasto z systemem kanałów zbierających wodę deszczową ukształtowało się pod koniec III tysiąclecia p.n.e. Od 2014 r. austriacko-saudyjska misja kierowana przez Martę Luciani (Uniwersytet Wiedeński) prowadzi tu wykopaliska, odsłaniając dzielnicę mieszkalną, strefę produkcyjną i cmentarzysko.
To właśnie w Qurajji, w latach 60. XX w., brytyjski archeolog Peter Parr natrafił podczas przeglądu Hidżazu na piece garncarskie, w których wypalano bogato malowaną ceramikę: małe i średnie misy, dzbanuszki i kubki pokryte kremową angobą, zdobione geometrią, stylizowanymi postaciami ludzkimi, ptakami (najczęściej strusiami) oraz — jako jeden z najbardziej charakterystycznych motywów — sylwetką wielbłąda. Nowsze wykopaliska Luciani potwierdziły, że produkcja tego, co dziś fachowo nazywa się „ceramiką malowaną z Qurajji” (Qurayyah Painted Ware, QPW), ruszyła już w schyłkowej środkowej i początkach późnej epoki brązu (XVII–XIV w. p.n.e.), rozwijając się z wcześniejszej miejscowej ceramiki barbotine.
Naczynia z Qurajji rozeszły się jednak daleko poza Hidżaz: na południu odkrywano je w Tajmie i Dadanie, na północy — w kopalniach Timny (gdzie w warstwie świątyni Hathor stanowiły nawet około jednej czwartej całej ceramiki), w Gezer, w Tell el-Chulajfa nad Zatoką Akaba, w Wadi Faynan i w rejonie Edomu i Negewu. Jako pierwszy zwrócił na nią uwagę Nelson Glueck w latach 30. XX w., uznając ją za wytwór Edomitów. Dopiero wykopaliska Rothenberga w Timnie (od 1959, zwłaszcza Stanowisko 200 w 1969 r.) ujawniły ją w ogromnych ilościach, a zestawienie z odkryciem Parra ugruntowało nową atrybucję: nazwę „ceramika madianicka” — bo wytwarzano ją w krainie odpowiadającej biblijnemu Madianowi — wprowadził Peter Parr z zespołem około 1970 r., a spopularyzowało ją petrograficzne studium Rothenberga i Glass z 1983 r.
Powiązanie z Pismem
Biblijna „ziemia Madian”, do której zbiegł Mojżesz po zabiciu Egipcjanina, jest przez większość badaczy lokalizowana właśnie w północno-zachodniej Arabii — tam, gdzie leży Qurajja: „Gdy faraon usłyszał o sprawie, usiłował zabić Mojżesza. Lecz Mojżesz uciekł przed faraonem i zamieszkał w ziemi Midian. I zatrzymał się tam przy pewnej studni” (Wj 2,15 UBG). Przy studni spotkał córki miejscowego kapłana — w Wj 2,18 nazwanego Reuelem, w Wj 3,1 i 18,1 Jetrem (znane wahanie imienia teścia Mojżesza, spotykane też jako Chobab) — i pojął za żonę jedną z nich: „Mojżesz zgodził się zamieszkać u tego człowieka, a ten dał Mojżeszowi swoją córkę Seforę” (Wj 2,21 UBG). Pasąc trzodę teścia, Mojżesz dotarł do góry Bożej: „Mojżesz pasał stado swego teścia Jetra, kapłana Midianitów. Zaprowadził stado na drugą stronę pustyni i przyszedł do góry Bożej, do Horebu” (Wj 3,1 UBG) — tam, gdzie miało dojść do objawienia w płonącym krzewie.
Madianici pojawiają się w Biblii jeszcze kilkukrotnie, już nie jako sprzymierzeńcy, lecz przeciwnicy. Po epizodzie w Baal-Peor (Lb 25) Bóg nakazuje Mojżeszowi odwet: „Pomścij krzywdy synów Izraela na Midianitach. Potem zostaniesz przyłączony do swego ludu” (Lb 31,2 UBG). Kilka pokoleń później, w czasach Sędziów, Madianici — sprzymierzeni z Amalekitami — najeżdżają i łupią Izrael, dopóki nie pokona ich Gedeon (Sdz 6–8). Opis łupu wart jest odnotowania: wśród zdobyczy wymieniono szaty, „które nosili królowie Midianu”, i „łańcuchów, które były na szyjach ich wielbłądów” (Sdz 8,26 UBG) — a wielbłąd, jak wspomniano wyżej, jest jednym z najczęstszych motywów na naczyniach z Qurajji. Te dwa tropy nie dowodzą tożsamości, ale dobrze się ze sobą zgadzają.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest istnienie i charakter samej ceramiki: piece produkcyjne w Qurajji, potwierdzone przez Parra i ponownie przez zespół Luciani, nie pozostawiają wątpliwości, że to naczynia wytwarzane w Hidżazie i eksportowane na dużą skalę do Kanaanu, Edomu i Negewu w epoce późnego brązu i wczesnej epoce żelaza. Pewne jest też, że region ten odpowiada obszarowi, który historyczna geografia biblijna od dawna utożsamia z „ziemią Madian”. Dyskusyjne pozostają dalsze wnioski:
- Dokładna chronologia jest sporna. Rothenberg wiązał szczyt użycia tej ceramiki w Timnie z okresem od XIII do połowy XII w. p.n.e., czyli z fazą egipskiej obecności i tuż po niej. Lily Singer-Avitz (2014) zakwestionowała to, sugerując krótszy i późniejszy okres użytkowania w południowym Lewancie. Nowsze badania Qurajji (Luciani i in.) pokazują z kolei, że lokalna produkcja zaczęła się wcześniej, już w XVII–XIV w. p.n.e., a naczynia bywały używane nawet do IX w. p.n.e. — dłużej, niż zakładano pierwotnie.
- Czy ceramika = ludzie, to spór metodologiczny. Rothenberg i Parr założyli, że obecność „madianickiej” ceramiki w kopalniach Timny świadczy o obecności tam ludzi z Hidżazu. Nowsza analiza (Kleiman i in., 2024, „Oxford Journal of Archaeology”) proponuje ostrożniejsze wyjaśnienie: wielowiekowe używanie tej ceramiki lepiej pasuje do modelu „wspólnoty praktyki” — przekazywanej wiedzy hutniczej i rytuałów — niż do równania „ten sam garnek, ten sam naród” w każdym miejscu znaleziska.
- Czy Qurajja to „stolica” biblijnego Madianu, nie wiadomo. Żaden napis z tego miejsca nie potwierdza wprost tej nazwy — związek opiera się na zbieżności geografii i ceramiki, nie na tekście. Biblical Archaeology Society wprost zastrzega, że związek stanowiska z biblijnymi Madianitami pozostaje niepotwierdzony.
- Datowanie udomowienia wielbłąda dorzuca niewiadomą. Badania radiowęglowe z Timny (Sapir-Hen i Ben-Yosef, 2013) wskazują, że wielbłąd jako udomowione zwierzę juczne upowszechnił się w Arawie dopiero w X–IX w. p.n.e. Nie podważa to obecności wielbłądów u Madianitów w Sędziach, ale przypomina, że warstwy tekstu, ceramiki i kości bywają datowane niezależnie i nie zawsze idealnie się pokrywają.
- „Hipoteza madianicka” pochodzenia jahwizmu — XIX-wieczna teoria, że Mojżesz poznał imię Jahwe (PAN) za pośrednictwem madianickiego kapłana Jetro — bywa przywoływana w publikacjach popularnych, lecz większość dzisiejszych badaczy traktuje ją jako niepotwierdzoną spekulację.
Znaczenie
Ceramika z Qurajji nie jest „dowodem na Mojżesza”. Jej wartość jest inna: to przekonujący materialny ślad, że w epoce, w której Biblia umieszcza wędrówkę Izraela przez pustynię, w północno-zachodniej Arabii istniał realny, zorganizowany lud — z warownym miastem, systemem irygacyjnym, własną produkcją garncarską i siecią handlową sięgającą od Hidżazu po kopalnie Arawy i miasta Kanaanu. To ten region i ta kultura materialna stoją za biblijną nazwą „Madian” — krainą, z której pochodziła żona Mojżesza i w której, według Księgi Wyjścia, dojrzewał on przez czterdzieści lat przed powrotem do Egiptu. Ceramika pokazuje też coś szerszego: pustynne ludy epoki brązu i żelaza nie były bezkształtną masą koczowników, lecz uczestnikami regionalnej wymiany technologii — o czym świadczą te same wzory malarskie odnajdywane setki kilometrów od pieców, w których je wypalono.
Źródła
- Wikipedia, hasło Midianite pottery: en.wikipedia.org/wiki/Midianite_pottery — opis ceramiki i historia badań.
- Wikipedia, hasło Midianites: en.wikipedia.org/wiki/Midianites — biblijne wzmianki o Madianitach i ich lokalizacja.
- Biblical Archaeology Society, „Archaeology in the Land of Midian: Excavating the Qurayyah Oasis”: library.biblicalarchaeology.org — wykopaliska, zastrzeżenia co do utożsamienia z Madianem.
- Biblical Archaeology Society Daily, „The Oasis of Qurayyah”: biblicalarchaeology.org/daily — misja Marty Luciani, mury, gospodarka wodna.
- Kleiman A. i in., „Qurayyah Painted Ware outside the Hejaz: Evidence of a Community of Practice…”, Oxford Journal of Archaeology 43 (2024): onlinelibrary.wiley.com — spór o interpretację etniczną.
- Singer-Avitz L., „The Date of the Qurayyah Painted Ware in the Southern Levant”: researchgate.net — rewizja chronologii Rothenberga.
- TheTorah.com, „Edom’s Copper Mines in Timna: Their Significance in the 10th Century”: thetorah.com — datowanie Ben-Yosefa dla Arawy.
- Wikipedia, hasło Timna Valley: en.wikipedia.org/wiki/Timna_Valley — świątynia Hathor i kontekst odkrycia ceramiki.
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Wj 2,15.18.21; 3,1; Lb 25; 31,2; Sdz 6–8; 8,26.